donderdag 14 december 2017

Damen, een overzicht, deel 2: Aanbod

Damen heeft een heel breed pakket aan marineschepen in de aanbieding. Het gaat grofweg om vier groepen schepen:

  • kleine snelle schepen;
  • grotere oppervlakte zoals Offshore Patrouille Schepen (OPV's), korvetten en fregatten;(1)
  • amfibische schepen van klein tot zeer groot;
  • en een rest categorie aan ondersteunende schepen.
Daarnaast probeert Damen nog een nieuw scheepstype binnen te halen door bouw voor de Nederlandse marine: onderzeeboten.(2) Op de website geeft het bedrijf op de pagina defence and security(3) van dat aanbod een zeer overzichtelijk beeld. Dat betekent overigens niet dat al de daar vermeldde schepen ook daadwerkelijk gebouwd zijn. Damen laat slechts zien dat ze de schepen kan en wil bouwen.

Als het om marineschepen gaat is de belangrijkste klant de Nederlandse marine. De grootste marineschepen zijn vrijwel allemaal Damen gebouwd. Dat geldt eveneens voor een groot deel van de kleinere schepen. De bouw voor de Nederlandse marine is voor Damen wat de etalage voor een bakker is. De werf laat er mee zien dat ook voor de overheid in het thuisland een serieuze partij te zijn.

De marine en kustwacht (4) hebben de volgende schepen in dienst:

Aantal
Type
Klasse
Damen j/n/d/-
Grote oppervlakte schepen
4
Luchtverdedigingsfregatten
Zeven Provinciën (LCF)
j
2
M-fregatten
Karel Doorman (M)
j
4
OPV's
Holland
j
1
Amfibisch transport/dokschip
Johan de Witt
j
1
Amfibisch transport/dokschip
Rotterdam
d
1
logistiek ondersteuningsschip
Karel Doorman
j
Onderzeeboten
4
Onderzeeboten
Walrus
n
Kleine oppervlakte schepen
6
Mijnenbestrijdingsvaartuigen
Alkmaar
-
2
        Hydrografische opnemingsvaartuigen
Snellius
j
1
Torpedowerkschip
Mercuur
j
1
Ondersteuningsvaartuig in het Caribisch gebied
Pelikaan
j
1
        Zeilend opleidingsschip
Urania
n
1
        Marineopleidingsvaartuig
Van Kinsbergen
n
5
        Duikvaartuigen.
Cerberus
j
12
        Landingsvaartuigen (klein, bewapend)
LCVP/LCA Mk5
j
5
        Landingsvaartuigen
LCU II
j
3
        Patrouille vaartuigen (Caraïbisch gebied)
4100
j
12
        Patrouille boten (Caraïbisch gebied)
SuperRhibs 
n
5
        Patrouille boten (Caraïbisch gebied)
Boston Whalers type Justice 20
n
3
        Stan Patrol 4207 Patrouille schepen Kustwacht NL
Vis- en zeearend en Rotterdam
j
Pontons, slepers, vletten e.d.
6
        Vletten (harbour luanches)
Polycat
d
1
        Brandweer- en afvalwaterboot
Patria
d
2
        Drukwaterpontons
Y-8351 en Y-8352
j
6
        Havensleepboten
Noordzee (3)
Linge (1) Breezand (2)
j
n
1
        Duikvaartuig (landmacht)
Soemba
n
j = door Damen Group, n = niet door Damen Group, d = gedeeltelijk door Damen Group, en - = werf verdwenen

Bronnen:
Combat Fleets of the World 16th edition (Naval Institute Press: Annapolis, 2013)

Van de grote marineschepen is alleen de Rotterdam geen 'zuiver' Damen product. De scheepswand komt van de Merwede (onderdeel van IHC Calland). Damen torent als scheepsbouwer in Nederland boven de rest uit en hoeft bijna geen concurrentie te vrezen.

De luchtverdedigingsfregatten zijn de meest geavanceerde marineschepen die bij Damen gebouwd zijn (zie ook fregatten). Ze werden al besteld in de jaren voor de overname en geeft die overname dus nog meer gouden glans. 

De korvetten, ook wel Ocean going Patrol vessels (OPV) genoemd, van de Holland klasse zijn bij Damen gebouwd op basis van een standard ontwerp, de zogenaamde Sigma-klasse. Op dit moment liggen ze tegen de kant, omdat de hogedruk watermistinstallatie de druk niet aan kan Dat blijkt uit een summier briefje van het Ministerie van Defensie. Wie deze installatie geleverd heeft, of het euvel ook andere marineschepen van Damen heeft getroffen (zowel voor Nederlands gebruik als export) en wie voor de kosten op gaat draaien is niet bekend gemaakt. Het zou goed zijn als die vragen nog beantwoord werden. Het herstel ervan gaat een jaar duren.(5)

Sigma staat voor Ship Integrated Geometrical Modularity Approach. Het Sigma ontwerp is de kern binnen de bouw van oppervlakte schepen voor gevechtstaken. De grote van de schepen loopt van 519 ton bij 51 meter tot een tonnage van 2368 bij 105 meter. De bestelling van de Holland-klasse zorgde voor continuïteit in de scheepsbouw in Vlissingen.

Die continuïteit is steeds opnieuw een argument in de lobby. De Nederlandse overheid wordt gezien als klant die gaten in de orderportefeuille op moet vangen. Dit leidde er in het verleden toe dat Nederland beschikte over de jongste marineschepen (oudere exemplaren werden tweedehands verkocht). Inmiddels staat de export in de steigers en is de productie veel minder afhankelijk van binnenlandse aankopen. Dat is maar goed ook, want de gebouwde fregatten zijn duurder en er worden er minder gekocht.

Noten:

1) Het is arbitrair waar de categorie groot begint. Ik ga uit van de inzet die kustwachttaken overstijgt. De kleinste schepen binnen deze categorie, de OPV's, worden uitgerust met geschut, maar kunnen eventueel ook met raketten tegen lucht- en oppervlakte doelen uitgerust. (Zie een analyse hiervan op wikipedia.)
2) Dutch Swedish cooperation, Damen website, 17 november 2017, http://nlnavy.damen.com/#submarines
3) Defence and security, Damen Shipyards, bezocht 17 augustus 2017. Of zie Damen Defence &Security Brochure, oktober 2014.
4) Bij de Nederlandse kustwacht beperkt deze tabel zich tot de patrouille schepen er zijn ook werkschepen voor bijvoorbeeld de betonning van vaarwegen. Ook hiervan is een fors aantal gebouwd door Damen Group werven, maar het valt buiten het bestek defensie en veiligheid.
5) Patrouilleschepen defensie tijdelijk aan de kant, MarineNieuws.nl, 28 november 28, 2017. Zie voor informatie over het watermistinstallatie: Damage Control en Fire Fighting bij de Koninklijke Marine, Marineblad, november 2008, pp. 36-39.

dinsdag 12 december 2017

Damen, een overzicht, deel 1: De start

Damen Shipyards is het paradepaardje van de Nederlandse defensie-industrie. Het bedrijf ontstond in 1927, maar werd in 1969 opgesplitst. Bij die splitsing werd de basis gelegd voor het huidige Damen.

Bron
Kommer Damen die destijds de werf overnam, kan er nog smakelijk over vertellen. Tijdens een interview haalt hij op hoe tijdens die splitsing vrijwel al het personeel, op zes jonge mannen na, meeging naar het andere deel.(1) 

De bedrijfsstrategie van Damen is inmiddels gevlochten uit drie onderdelen: serieproductie (bij voorkeur in een lagelonenland), actief exportbeleid en diversificatie. Zo kon Damen met zijn zes man uit groeiden tot een wereldspeler met inmiddels een jaarlijkse omzet van meer dan € 2 miljard en 33 actieve werven wereldwijd.(2) Het gaat daarbij om scheepswerven in Roemenië, Turkije, Qatar, Vietnam, China en Cuba etc.

Damen maakt een variëteit aan schepen, van jacht tot sleephopperzuiger, van havensleep-boten tot fregatten. Bij die diversificatie werd gestreefd naar overname van bedrijven die al beschikten over de daarvoor noodzakelijke kennis.

Voor het uitbreiden van de marinebouw was KMS de Schelde uit Vlissingen de hoofdprijs. Na een paar pogingen lukte de overname in 2000 voor het bedrag van ½ (één halve) euro.(3) Het is voor Damen “een verkoop met een gouden randje.”(4)
 
Eind jaren negentig moet de overheid steeds bijspringen om de werf te behouden. Dat gaat van subsidies tot aan herverzekering van schadeclaims bij de kredietsverzekeringsbank van de overheid (destijds nog de NCM). De Schelde was in handen van de Rijksoverheid (90%) en de provincie Zeeland (10%). Privatisering verloste de overheid van die kostenpost. Damen heeft dan ook een prima onderhandelingspositie. De Schelde is niet alleen een financieel blok aan het been, maar ook hofleverancier van grote marineschepen voor de Koninklijke Marine. Die scheepsbouw capaciteit wil de Nederlandse Staat niet verliezen. Binnenlandse aankoop is dan ook een vaststaand gegeven en met de werf heeft Damen een uitgangspunt voor de bouw van grote marineschepen, ook voor de export.

De marine is aan alle kanten bereid om medewerking aan de export te verlenen,” meldt Kommer Damen de lezers van het FNV-magazine in 2000.(6) Dat is niet alleen een blijk dat bedrijfslobby en marinebelangen hand-in-hand gaan, maar ook van een optimistische visie. Nederland is niet erg succesvol geweest met het exporteren van grote marineschepen. De directie van De Schelde stelde dat Nederland is “een kleine speler,” en een “Oranje-boven-gevoel [is] niet gerechtvaardigd.”(7) De export in de laatste drie decennia onderstreept dit. Het gaat al met al maar om acht grotere marineschepen in de periode 1965 tot 1988.(8) Nederlandse radar, vuurleidings-, en commandosystemen van Thales uit Hengelo gaan wel de hele wereld over.

Damen is optimistisch. Het bedrijf heeft al ervaring met de verkoop van kleine marine schepen en daardoor verkoopkanalen, de contacten op Ministeries van Defensie. Nu heeft het ook de mogelijkheden om grote marineschepen te bouwen en exporteren in huis. Stilletjes(8) is Damen het grootste defensiebedrijf in Nederland geworden.

Half december verkoopt Damen 100% van de aandelen in Damen Schelde Gears aan het Duitse RENK. Welk bedrag hier mee gemoeid is, wordt niet vermeld en aan welke voorwaarden de verkoop van een zo goedkoop verkregen bedrijf moest voldoen evenmin.(9)

Noten:

1) Cees Pronk (interview) en Rita Jager (schrijver), 'Damen: Niet verkopen zolang ik leef,' 30 maart 2007.
2) Via Linked-in.
3) Vertrouwelijke brief Ministerie van Economische Zaken 'Koninklijke Schelde Groep,' 30 mei 2000.
4) Martin Broek, 'Overheidssteun voor Nederlandse wapenexporten, in Martin Broek en Frank Slijper, Explosieve Materie; Nederlandse Wapenhandel Blootgelegd (Breda: Papieren Tijger, 2003), pp. 34-37.
5) Jan Blom, 'Exclusief gesprek met scheepsbouwer Damen; hofleverancier,' FNV Magazine 23 maart 2000.
6) Mr. R.C. Van den Heuvel, 'Europese industriële samenwerking,' Lezingenbundel NIID-symposium: Een Europese defensie-industrie?, 17 oktober 1996.
7) 1 fregat voor Nigeria (1965, door Wilton Fijenoord, WF), 3 korvetten voor Indonesië (1979-1980, WF), 2 fregatten voor Griekenland (1981-1982, De Schelde) en 2 onderzeeboten (1987-1988, WF). Bron: Martin Broek, 'De marine-industrie,' in De Nederlandse Wapenhandel in de jaren '90 (Breda: Papieren Tijger/Platform tegen Wapenhandel, 1988), p. 32.
8) Rob de Lange Jan Verbeek, schreven in het Financieele Dagblad dat dit Thales is, maar met een omzet van € 441 mln legt dat het af tegen de scheepsbouwer, zie: Thales spint garen bij toegenomen spanning in de wereld, Financieele Dagblad 19 september 2017.
9) Damen Schelde Gears acquired by RENK, Persbericht 11 december 2017. Voor een overzicht van de DSG activiteiten, zie DSG in the high quality marine propulsion gear business since 1916, reference list status January 2010.

maandag 11 december 2017

Week 49 in #wapenhandel25tweets


 Eerdere beurs in Koeweit

(Gaarne 'liken' of delen als je het nuttig of interessant vindt.)

Op zoek naar een voorbeeld van wapenhandel. Kijk deze week eens wat er op de wapenbeurs in Koeweit gebeurt. Een aantal landen is er minimaal aanwezig. Nederland en het VK met een bedrijf, repectievelijk Damen en MBDA. Andere Europese landen met een hele zwik bedijven.

De veiligheid is niet gediend met het opvoeren van de bewapeningswedloop in een regio waar de spanningen niet alleen liggen tussen Iran en de landen op Arabische schiereiland, maar ook tussen Qatar en Saoedi-Arabië. Waar conflicten niet van de lucht zijn en de oorlog met Jemen steeds meer slachtoffers vergt.
“The expo will see attendance from Eurofighter Typhoon, Lockheed Martin ,Raytheon, MBDA, Textron, Lurssen, Aselsan, TAIS, Havelsan, SAAB, Leonardo, General Atomics Aeronautical Systems, Damen Shipyards, Naval Group, Navantia, Kongsberg, Thales, Rohde & Schwarz, Diehl Defence, Otokar, FNSS, Oshkosh, Nurol Makina, Renault Trucks Defense and many others.”

Nederland (zie ook 14-15, 17, 24)

1 – 081217: Q&A on deliverances of #Dutch F-16's to #Jordan, one of the countries involved in the Saudi-led coalition against #Yemen, included in air combat with F-16's. But the Dutch #F16's will nog be used for this Jordan guaranteed. https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/publicaties/2017/12/08/lijst-van-vragen-en-antwoorden-wapenexportbeleid/lijst-van-vragen-en-antwoorden-wapenexportbeleid.pdf


EUROPA (zie ook 6-7, 8, 17, 18)

2 – 041217: retweet @_ENAAT - A main objective of morning session of #EDIS2017 is to reassure EU partners, in particular US industry that door to EU funding for military R&D could be open to them #noEUmoney4arms

3 – 051217: Europe and the defence industry in a glimpse

4 – 081217: Exports of EU member states to Saudi's remain high throughout 2016 and are slightly lower as in 2015 (€1.8 versus €1.6 bn) leaked report shows. http://enaat.org/eu-export-browser/export.en.html?destination=Saudi+Arabia&year=2015 (zie bij Saoedi-Arabië voor illustratie)

Duitsland (zie ook 10, 26)

5 – 071217: German Greens want to debate Yemen. Just in time next week EFA GmbH is on arms fair in Kuwait to market its fighter planes. http://gulfdefense.com/exhibitors/gda-2017/exhibitor-listing/germany/

Konflikte: Grüne wollen Bundestag mit Eskalation im Jemen befassen https://www.welt.de/newsticker/news2/article171330228/Gruene-wollen-Bundestag-mit-Eskalation-im-Jemen-befassen.html via @welt @BriHasselmann

Frankrijk (zie ook 23)

6 – 051217: French and Italian firms jointly offer FREMM frigate to Canadian government, skipping shipbuilder https://www.defensenews.com/industry/2017/12/04/european-firms-jointly-offer-frigate-to-canadian-government-skipping-shipbuilder/


7 – 071217: That is quick. Bold move backfires as Canada declines Naval Group-Fincantieri frigate offering. https://www.defensenews.com/industry/2017/12/06/bold-move-backfires-as-canada-declines-naval-group-fincantieri-frigate-offering/

8 – 071217: European defence collaboration in a nutshell: Leonardo wants clout in Italo-French naval integration. But Thales has major stake in the Naval Group. https://www.defensenews.com/industry/2017/12/06/leonardo-wants-clout-in-italo-french-naval-integration/

Italië (zie 6-7, 8)

Portugal

9 – 051217: Portugal reveals details of offset projects in total € 2.746 billion | Jane's 360 http://www.janes.com/article/75843/portugal-reveals-details-of-offset-projects


Turkije

10 – 091217: German arms exports to #Turkey show s clear decline. [in German] Weniger #Rüstungsexporte in die #Türkei genehmigt https://www.abendblatt.de/politik/article212784195/Weniger-Ruestungsexporte-in-die-Tuerkei-genehmigt.html

VK

11 – 051217: CAAT Podcast on arms in the eighties to India to repress the Sikhs. https://soundcloud.com/caatuk/how-the-uk-sacrificed-sikhs-for-arms-exports

Zwitserland

12 – 071217: Hardly a defence 4 secrecy on exporting larger 155mm ammo order by #SAAB subsidary #Switzerland: "The industry’s nature is such that due to circumstances concerning the product and customer, further information about the customer will not be announced." http://saabgroup.com/Media/news-press/news/2017-12/saab-receives-order-for-artillery-ammunition/

REST VAN DE WERELD

India (zie ook 11)

13 – 091217: As expected: #Wassenaar Arrangement admits #India as 42nd member http://www.deccanherald.com/content/646954/wassenaar-arrangement-plenary-ends-vienna.html

Iran (zie 19)
Israël (zie 22)
Filipijnen
Japan (zie 21)
Jemen (zie 5, 19)
Jordanië (zie 1)
Koeweit (zie 5, 25-26)

Liberia

14 – 081217: Sentence arms dealer for Liberia Guus #Kouwenhoven arrested in Kaapstad. [in Dutch] https://www.rd.nl/veroordeelde-guus-kouwenhoven-aangehouden-1.1451880

15 – 081217: Fugitive #Dutch arms dealer, Guus #Kouwenhoven, linked to #Liberian war nabbed in Cape Town http://www.newdelhinews.net/news/255676856/fugitive-dutch-arms-dealer-linked-to-liberian-war-nabbed-in-cape-town

Saoedi-Arabië (zie ook 4)

16 – 071217: Did American Missile Defense Patriot fail in Saudi Arabia against a rather simple Scud, despite Trump bragging (“That’s how good we are.")? It would not be the first time. Saudi's have the most advanced (PAC 3) version. https://www.nytimes.com/interactive/2017/12/04/world/middleeast/saudi-missile-defense.html

17 – 071217: Oproep EU wapenembargo naar Saoedi-Arabië, maar leveranties gaan door. http://broekstukken.blogspot.com/2017/12/oproep-eu-wapenembargo-naar-saoedi.html

18 – 101217: Advisor to Social Democrats in European Parliament @EldarMamedov4 analysis enormous arms trade to Saudi's and UAE is - among more - barrier to policical solution for conflict in the Middle East. http://lobelog.com/europe-and-irans-threat-perception/ via @lobelog

19 – 101217: U.N. says missiles fired at Saudi Arabia have 'common origin', but they are still investigating U.S. and Saudi claims that Iran supplied them. https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN1E30QU-OCATP

VAE (zie 18)

DEFENSIE-INDUSTRIE

Airbus

20 – 071217: Airbus and the risks of bribery across borders. And who to consult if catched. Article on bribes and advertisement for solicitors in one go. https://www.rahmanravelli.co.uk/articles/airbus-and-the-risks-of-bribery-across-borders/

Damen
Thales
Brievenbussen

WAPENS

F-35 (zie ook 17)

21 – 061217: F-35 loses panel near Okinawa. https://twitter.com/satwoon_msdf174/status/936210426332823552

22 – 061217: On the F-35 Lightning II or JSF:


b) F-35 will be integrated "into the greater IAF and to apply these holistic capabilities to the challenges Israel faces.” https://www.defensenews.com/air/2017/12/06/israel-declares-f-35s-ready-for-operations/

Kernwapens

23 – 091217: Revolving doors: Former procurement official, Stéphane Reb, joins #MBDA and will manage the airborne #nuclear sector. #ASN4G #ASMPA https://www.defensenews.com/industry/2017/12/08/former-procurement-official-joins-mbda-as-france-eyes-new-munitions/

Kleine wapens
Observatie technologie (IT)
Onderzeeboten
Raketschild (zie 22)
Satellieten

24 – 081217: Old news The WGS-9 #satellite, funded through an international partnership between US, and Canada, Denmark, Luxembourg, The #Netherlands and New Zealand, will be launched early next year. Boeing is on contract for a total of 10 WGS satellites. http://2018.satshow.com/press-room-downlink-issue-6/
WGS 1-10 = US #satellite constellation providing communications for military ops around the globe, supporting soldiers, ships, and aircraft including #drones used for surveillance and intelligence gathering operations around the globe. #Netherlands http://spaceflight101.com/spacecraft/wgs-wideband-global-satcom/

Wapenbeurzen (zie 5)

25 – 051217: They will all go to the Gulf to sell their weapons, UK, US, Russian and Dutch companies. Kuwait Business: Kuwait defence exhibition grows in size http://www.gdnonline.com/Details/296957/Kuwait-defence-exhibition-grows-in-size

26 – 061217: Which German weapon producers go o Kuwait next week to sell arms? http://gulfdefense.com/exhibitors/gda-2017/exhibitor-listing/germany/

OVERIG
Corruptie (zie 20)
Lobby (zie 3)
Onderzoek en activisme (zie ook 3, 17, 19)

This is a selection from a larger amount of tweets. Tweets with a relation the Netherlands, arms trade and defence-industry weight heavier in the selection. If you want to have them daily see http://twitter.com/martinbroek

donderdag 7 december 2017

Oproep EU wapenembargo naar Saoedi-Arabië; leveranties gaan door


Vorige week nam het Europese Parlement met 539 stemmen voor en 13 tegen(81 onthoudingen) een resolutie aan die de hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid omslachtig aanspoort een proces te beginnen om te komen tot een wapenembargo tegen Saoedi-Arabië. 
 
Eerder circuleerde een concept resolutie. Die tekst deed zijn naam meer eer aan; ze was een stuk resoluter. Ze ijverde voor een wapenembargo naar Saoedi-Arabië en haar bondgenoten in de strijd tegen Jemen. Die coalitie bestaat uit Marokko, Egypte, Jordanië, de VAE, Koeweit, Qatar, Bahrein en Soedan (de VS neemt op afstand deel). Deze concepttekst luidde:

Het Parlement: levert felle kritiek op de intensieve wapenhandel die lidstaten, zoals het VK, Spanje, Frankrijk en Duitsland, bedrijven met diverse landen in de regio; dringt aan op de onmiddellijke stopzetting van wapenleveringen en militaire steun aan Saudi-Arabië en zijn coalitiepartners; roept de Raad nogmaals op een EU-embargo op de uitvoer van wapens naar Saudi-Arabië in te stellen, gezien de ernstige beschuldigingen van schendingen van het internationaal humanitair recht door Saudi-Arabië in Jemen, en gezien het feit dat het blijven verlenen van vergunningen voor wapenverkoop aan Saudi-Arabië dus in strijd is met Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB van de Raad van 8 december 2008 ”
Opmerkelijk genoeg werd er met vingers gewezen naar Duitsland, Frankrijk, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. Altijd goed om boosdoeners bij naam te noemen, maar diplomatiek is het niet. Dat verdween dan ook uit het eindresultaat. Belangrijker: ook inhoudelijk valt er wel wat op af te dingen. Er zijn een aantal leverende landen vergeten. Precies in die week speelde er bijvoorbeeld een Griekse levering. Ook de verwijzing naar de coalitiepartners in de Saoedische oorlog verdween in de definitieve tekst. Maar dat bijna het hele Europese parlement voorstander is van een wapenembargo tegen Saoedi-Arabië is hoopgevend. Het is nu aan nationale parlementen om hier uitvoering aan te geven.

Maar niet alle wapenhandel is duidelijk zichtbaar. Bij grote militaire aankopen is er vaak sprake van constructies waardoor afnemende landen tegenopdrachten krijgen (participatie en/of compensatie heet dat). Een dergelijke constructie bestaat ook bij het grootste wapenproject van het moment: de ontwikkeling, productie en het onderhoud van de F-35 Lightning II, nog steeds beter bekend als Joint Strike Fighter of JSF. Alleen al voor de Verenigde Staten gaat het om 400 miljard dollar voor aanschaf en 1.000 miljard dollar om deze vliegtuigen in de lucht te houden. Het programma kent verschillende partnerlanden.

De wapenindustrie in deze partnerlanden maakt delen voor het grotere systeem die vaak elders worden geassembleerd. Soms mogen landen al deelnemen voordat hun overheid besluit het vliegtuig te kopen. België heeft nog niet besloten, maar het in Zaventem gevestigde Asco is al wel beloofd dat het delen van de vleugelkleppen voor de F-35 mag maken. Deze worden dan geleverd aan Fokker GKN in Nederland, die ze verwerken in de vleugelkleppen zelf. Daarna gaan ze naar Lockheed in de Verenigde Staten, waar ze worden bevestigd in F-35's voor het Pentagon, maar ook voor de export. Die exportbestemmingen zijn de partnerlanden in het Lockheed F-35 programma en daarnaast een groeiend aantal klanten in de wereld. Toeleveranciers in alle negen partnerlanden (Australië, Canada, Denemarken, Italië, Nederland, Noorwegen, Turkije, VS en VS) produceren onderdelen voor alle vliegtuigen, niet alleen voor het eigen land. F-35 onderdelen worden geëxporteerd en dus is wapenexportcontrole aan de orde.

Dat het programma wrikt met het EU Gemeenschappelijk Standpunt is al snel duidelijk, alleen al omdat Turkije tot de negen behoort. Ankara staat bekend om zijn regelmatige inzet van gevechtsvliegtuigen in de luchtruim van buurlanden en tegen de Koerden (zowel tegen militaire als civiele doelen). Onlangs werd de Turkse deelname om heel andere redenen aan de kaak gesteld. Dat was omdat het luchtverdedigingsraketten kocht in Rusland, en dat wordt door de NAVO om een aantal redenen als onwenselijk beschouwd. De positie in het F-35 programma werd door de Verenigde Staten als pressiemiddel gebruikt in een poging Turkije van de Russische aankoop te laten afzien. Maar de betrokkenheid van Turkije is ook vanuit mensenrechtenoogpunt controversieel. Zo vroegen de Duitse Linke om een totaal verbod op wapenleveranties aan Turkije, net als de Grünen tijdens de inmiddels afgebroken Jamaica-coalitie onderhandelingen. 

Naast partnerlanden zijn er ook nog landen die de F-35 kopen binnen het Foreign Military Sales (FMS) programma van de VS, waaronder Israël. Net als Turkije is Israël allerminst terughoudend als het gaat om de inzet van gevechtsvliegtuigen tegen buurlanden zoals Syrië en in 'interne' kwesties zoals de regelmatig voorkomende bombardementen van Gaza.

Landen die geen partner zijn of niet deelnemen in FMS kunnen de gevechtsvliegtuigen kopen als normale klanten. België, Finland en Duitsland lijken geïnteresseerd. En recent vertelde de ondercommandant van de Amerikaanse luchtmacht, generaal Stephen Wilson, aan tijdschrift Flight Global dat de VS in de Golf rondkijken naar potentiële klanten voor de F-35. Gedacht wordt allereerst aan de Verenigde Arabische Emiraten. “Dat betekent dat gesprekken gaande zijn met de Regering [Trump] rond de verkoop van de F-35 naar bondgenoten die ze nodig hebben en willen hebben.”

Ook Bahrein, het autoritaire schiereilandstaatje dat met een dam is verbonden met Saoedi-Arabië, wordt gezien als een potentiële klant voor de F-35. In Amerikaanse militaire tijdschrift Defense News wordt gesteld dat ze de verouderde F-5's and F-16's van de Bahreinse luchtmacht kunnen vervangen (ook al is deze vloot net voorzien van verse gevechtsvliegtuigen in een deal ter waarde van 3,8 miljard. 

Bahrein en de VAE nemen beide deel in de coalitie die onder leiding van Saoedi-Arabië oorlog voert in Jemen. Ze zijn daar beiden betrokken bij luchtmachtoperaties. Bahrein verloor in december 2015 zelfs een gevechtsvliegtuig. De Emiraten brachten recentelijke het bericht naar buiten dat twee piloten zijn gesneuveld: “Ze stierven bij het doen van hun plicht tijdens hun inzet in Jemen.” 
 
Hoewel de rampzalige gevolgen van de Saoedische luchtoorlog voor de Jemenitische bevolking en infrastructuur algemeen bekend is, wordt zelfs gedacht aan de verkoop van de F-35 aan Riyad. “De VS zou zelfs overwegen de F-35 aan de Saoedisch te verkopen als die geen gevaar zijn voor Israël.” aldus Simon Henderson, directeur van het Gulf and Energy Policy Programme van het Washington Institute. Ook bij de verkoop aan de VAE wordt de impact voor Israël bekeken. Flight Global stelt: “Israëlische bezwaren kunnen een mogelijke verkoop van de F-35 aan de VAE verhinderen.” Het is opvallend dat bezwaren vanuit Jeruzalem doorslaggevend zijn bij het wel of niet leveren aan de Golfstaten, terwijl deze staten notabene oorlog voeren in Jemen.

Het Europese Parlement heeft al eerder resoluties aangenomen waarin lidstaten worden opgeroepen een wapenembargo tegen Saoedi-Arabië in te stellen vanwege de oorlog in Jemen. De situatie is sindsdien alleen maar verslechterd. Enkele EU lidstaten hebben een terughoudend beleid en leveren niets tot bijna niets aan het regime in Riyad. Maar zelfs deze landen kunnen ongemerkt onderdelen leveren die worden ingebouwd in gevechtsvliegtuigen voor de Saoedische oorlogscoalitie. De VS steunen openlijk de gevechtshandelingen door het bijtanken van bommenwerpers in de lucht, en zijn bereid F-35's te leveren. De landen die 'slechts' onderdelen leveren doen alsof hun neus bloed.

Bron
Belangrijke EU lidstaten produceren voor de F-35 (zie voor een tabel met meer details) en nemen volgzaam het Amerikaanse wapenexportbeleid over. En het zijn niet alleen de F-35's die aan de regio verkocht worden. Frankrijk verkoopt het Rafale gevechtsvliegtuig. Het Brits/Duits/Italiaans/Spaanse Eurofighter (EFA) consortium verkoopt gevechtsvliegtuigen aan de Saoedi's alsof er geen wapenexportbeleid bestaat. De Britten nemen daarvoor de politieke fall out voor hun rekening terwijl in iedere Eurofighter ook Italiaanse, Duitse en Spaanse onderdelen zitten.

Volgende week is een wapenbeurs in Koeweit. Onder meer Damen, een van de grootste Nederlandse wapenfabrikanten, zal daar aanwezig zijn. De organisatie van de tweejarige Gulf Defense & Aerospace Exhibition meldt trots dat beurs dit jaar groter is dan de voorgaande editie. Ook Lockheed en Eurofighter Jagdflugzeug GmbH zijn aanwezig. De Britten houden het bij een afvaardiging van MBDA, zodat je de Europese raketten voor de vliegtuigen kan bekijken. Een resolutie in het Europees Parlement om wapenexporten te stoppen vanwege een wrede oorlog klinkt hol als leveranties en exportpromotie gewoon doorgaan. De EU zou zijn democratische organen en zijn mensenrechtenbeleid serieuzer moeten nemen. 

Geschreven voor Konfrontatie en Voor een vreedzaam Europa.