(Door Martin Broek, tekst gaat door onder illustratie.)
Een
bekendere stem in Nederland is de schrijfster Kristien Hemmerechts.
Ook zij prees het boek: “Oorlogskoorts is een boek waarvan je
zou willen dat het vol leugens staat, maar waarvan je vreest dat het
de ontluisterende waarheid vertelt. (…) Voor wie vreest zijn
laatste illusies te verliezen, volgt aan het slot een hoopvolle
noot.” Naast deze lof is ook de cover aantrekkelijk en
schrikbarend tegelijk met de getekende bommen die op gestileerde
huizen vallen. De mensen moet je er bij denken. Het is een boek om op
te pakken.
Christophe Callewaert en Ludo De Brabander zelf stellen dat Oorlogskoorts gelezen moet worden als een aanklacht tegen oorlog, als een klein monument voor de slachtoffers én als een protest tegen potentaten als Poetin die denken dat de wereld een bord Stratego is en tegen allen die denken dat een klein beetje oorlog soms beter zou kunnen zijn. Tijdens het lezen bekruipt me na een paar hoofdstukken toch het gevoel dat dit niet helemaal gelukt is.
Vleugelslag
Het boek begint met verhalen die zijn
opgepikt rond wereld en allemaal een persoon beschrijven die te
kampen heeft met de gevolgen van de oorlog. Daarmee is de toon gezet.
De oorlog in Oekraïne is geen lokaal fenomeen, maar geweld met
gevolgen: voor mensen in Oekraïne – het eerste verhaal gaat over
een slachtoffer wiens dromen werden platgewalst door de Russische
oorlogsmachine die over zijn land rolde –; voor de vluchtelingen in
de regio, waarbij mensen van kleur het moeilijker hebben dan de van
origine Europese vluchtelingen; voor een journalist in Siberië; voor
een boer in Kenia; voor de bakkers in Egypte met onbetaalbaar meel;
voor de mensen aan de onderkant van de inkomenspiramide in
West-Europa; of voor een inheemse in de Verenigde Staten die gekweld
wordt door de zucht naar niet-Russische olie en aldaar milieuschade
oplevert. Het is als de chaostheorie, waarbij de vleugelslag van een
vlinder overal op de wereld gevolgen heeft. Als de lezer nog niet
somber genoeg is na de voorbeelden, wordt erop gewezen dat de
bevolking van India en Pakistan moet kampen met de ingrediënten van
een dodelijk mengsel van oorlog en klimaatcrisis.
Dwang
Al snel duikt ook het protest op. Er is
een Poolse die opvang voor mensen van kleur organiseert die de grens
over kwamen. Of langer geleden Georg Grosz, een schilder die zich
vanwege de eerste Wereldoorlog keerde tegen militarisme en later
kapitalisme en nazisme. In 1917 schilderde hij Explosion, een
schilderij dat de gruwel van de oorlog verbeeldt of tenminste daar
dichtbij kwam aldus de auteurs. Zo is er zelfs aandacht voor de
opvoedende kracht van kunst. Maar protest is niet waar de nadruk op
ligt. In de eerste hoofdstukken wordt krachtig en met vlotte pen het
ontstaan van de 'oorlogskoorts' geschilderd. Een wonderlijk fenomeen
dat je dwingt mee te gaan met de dominante stoerheid en vijandschap
om de boot niet te missen bij het aanschuiven aan de gesprekstafels
van de media. Die koorts kan ironische gevolgen hebben. De Griekse
econoom en ex-minister Yanis Varoufakis protesteerde tegen het
vestrekken van een eredoctoraat aan Vladimir Poetin, het was 2001.
Hij stond helemaal alleen. Twee decennia later werd hij weer de kop
van jut. Hij had het gewaagd tegen de NAVO te pleiten en voor een
onderhandelde oplossing. Zijn mening was al die jaren consistent,
maar daar houdt de oorlogszucht geen rekening mee als
die cool en mainstream wordt. Tot 2014 deed de
Europese industrie graag en veel zaken met Rusland. Inclusief
wapenleveranties. Maar nu worden dissidente stemmen die (een beetje)
van het paadje afwijken het “slachtoffer van stemmingmakerij” en
worden ze “gedelegitimeerd.” Het vrije debat wordt kortom
ingeperkt.
Thermometer
Als je eenmaal die thermometer in de
kont van de oorlog hebt gestoken dan zie je steeds meer verhoging,
steeds meer oorlogskoorts. Voor de Rus maken barbarij en
burgerslachtoffers nu eenmaal deel uit van hun mindset. Wij
hebben voor precisie wapens gekozen. Bij ons wordt die barbarij niet
meer geaccepteerd, zo citeren de schrijvers een kolonel b.d. die bij
de NAVO werkte. Wij de goeden. Zij de slechten. Het zwart-wit is van
alle oorlogen. Maar erger nog het zijn niet Poetin en zijn kliek,
maar de Russen die barbaars worden genoemd. Het is door die oplopende
temperaturen dat zelfs uitvoeringen van muziek van Stravinsky
omstreden werden. Het is de waan die bij koorts opduikt. Maar ook de
andere kant ijlt. Ze zien overal nazi's in de Oekraïne waarvan het
land gezuiverd zou moeten worden. De koorts wordt ons opgedrongen
door de media, ook de Nederlandse “doen weinig tot niets om de
vrede te bevorderen,” schrijven Callewaert en De Brabander aan
de hand van de Nederlandse filmmaakster Lidia Zelovic.
Zelf
vond ik het bevreemdend dat een correspondent in Kyiv de
schuilkelders gaat bezoeken om te kijken of men in de Oekraïense
hoofdstad voorbereid is op een atoomaanval. Alsof dat een lokale
kwestie is en niet op zijn minst een Europese. Het lijkt meer op
absurdistisch theater dan op duiding. Immers zelfs als het begint met
een klein strategische nucleair wapen is een wel heel hoog hek van de
dam. Welke nucleaire schapen daarover gaan rennen is niet te
voorspellen.
De schrijvers staan logischerwijs vooral stil bij
de media in België, maar de opmerking dat de oorlog in Oekraïne
maar een van de veertig gewapende conflicten was en de anderen veelal
vergeten werden, is een universeel verschijnsel; evenals dat er
gemakkelijker met slachtoffers van elders in de wereld wordt
omgesprongen.
Bedeesde vrede
De schrijvers citeren een spreker bij
het Franse TV-kanaal BFMTV: “We zijn in de 21ste eeuw. We zijn
in een Europese stad en het regent raketten alsof we in Irak of
Afghanistan zijn. Kun je je dat voorstellen?” Hetzelfde citaat
werd ook gebruikt in de voorstelling Sons of Abraham van SahandSahebdivani en Raphael Rodan dan hoor je het uit de mond van
mensen die komen uit de regio waar een mensenleven echt niet minder
waard is. Dan komt het onverdraaglijke superioriteitsgevoel nog
harder aan dan als het geciteerd wordt in een boek. Dit
ontmenselijken – of racisme zo je wilt – is bijna een voorwaarde
voor oorlog. Hier laten de schrijvers de Jonathan Holslag uit de
woorden van Mieke Vogels opduiken. De man is een goed en gewild
spreker (ook in Nederland), de schrijvers serveren hem af als de
oorlogszuchtigste en meest gevraagde stem tijdens het mediarumoer
rond de oorlog. Holslag vindt niet ontwapening, niet de bezinning en
de diplomatie noodzakelijk, maar juist het omgekeerde. Maar hij
brengt het zo erudiet en met zoveel gevoel dat het vriendelijk
overkomt. Callewaert en De Brabander constateren dat de pleidooien
voor vrede en diplomatie bedeesd klinken. De Nederlandse maandagavond
bijeenkomsten in Amsterdam die begonnen bij het begin van de oorlog
en nog steeds doorgaan zijn daar een mooi voorbeeld van. Een plek
voor een wisselende groep van zo'n honderd personen om bij elkaar te
komen en rustig anti-oorlogspoëzie, meningen, feiten en
ontwikkelingen te delen. Inderdaad de vrede komt minder aan bod en
wordt overstemd door de ijlende oorlogskoorts. Met deze conclusie
eindigt het tweede hoofdstuk. Tot hier heeft het boek me meegezogen.
Nuchter analyseren
Nuchter analyseren, “wars van
imperialistische sentimenten en patriottische leugens,” dat is waar
het vervolgens om gaat. De oorlogskoorts herkennen en doorprikken. De
analyse begint aan het eind van de Koude Oorlog bij de val van de
muur. Er was destijds ruimte voor een andere verhouding tussen de
landen van Oost en West. Maar de schrijvers laten zien dat de
hoopvolle situatie verdween. Niet vanzelf, maar als gevolg van
politiek beleid. Amerikaanse economen zorgden ervoor dat de uiteen
gespeelde Sovjet Unie een keuze voor het neoliberalisme maakte. In
een ruk werden 225.000 bedrijven geprivatiseerd. Aandelen werden door
handige mensen met de middelen of connecties opgekocht en zo ontstond
de klasse van apparatsjiks en oligarchen. Die shocktherapie verwoeste
mensenleven, zo halen de auteurs het medische tijdschrift The Lancet
aan. Verder werd Moskou vooral gezien als een verliezer van de Koude
Oorlog die niet serieus genomen hoefde te worden. Die houding zou de
constante worden in de relaties met Moskou met af-en-toe een
opflakkering ten goede. Mogelijkheden tot toenadering maakte zo
langzaam plaats voor revanchisme, constateerde de huidige CIA
directeur in 2008. Hij was destijds werkzaam op de ambassade in de
Russische hoofdstad. Georg Kennan uitte zijn zorgen al in 1998 rond
ideeën dat de NAVO uit zou kunnen breiden naar het Oosten. Hij was
de enige niet, maar wel een heel opvallende als 'architect' van de
containmentpolitiek. De schrijvers laten de kwalijke Westerse stappen
op hoofdlijnen zien, waarbij belangrijke spelers op het wereldtoneel
worden aangehaald. Toch gaat er iets wringen. Zo lijkt deze nuchtere
analyse steeds meer toe te schrijven naar: de schuld van de oorlog
ligt niet bij de invallers, maar bij de voorgeschiedenis die de weg
plaveide. Dat is zo als je de analyse in 1989 start, maar niets
verbiedt het kijken naar wat er nu gebeurt en daar een oordeel over
vellen. Dan is Rusland uiteindelijk de agressor.
Van Jole
Op het discussie platform JOOPschreef Francisko van Jole een bespreking van het boek. Het was
hem tegengevallen. Een paar punten:
– De auteurs stellen het
onafhankelijke bestaan van de Oekraïne niet openlijk in twijfel,
maar vinden wel dat het land niet iets moet doen wat de buurman niet
zint.
– De auteurs zouden een beperkt idee van solidariteit zou
hebben. Immers Solidariteit betekent dat je een ander de hulp biedt
waar die om vraagt, niet dat je gaat uitmaken wat de ander moet
vinden of doen. (Maar we hebben vanuit onze veilige luxe positie toch
juist de kans om verstandige keuzen te maken? Of is deze opmerking
bedoeld om de schrijvers nog verder aan de schandpaal te nagelen?)
– Als iemand die de gespannen
situatie in de wereld ziet, vraag je jezelf af hoe gereageerd zou
moeten worden, schrijft Van Jole. Terugslaan met nucleaire wapens?
Troepen sturen? Of Oekraïne opgeven en in handen laten vallen van de
Russen? Het zijn deze vragen die in het boek dat zich fixeert op de
Verenigde Staten als boosdoener nauwelijks worden gesteld.
“Ja,
we slaapwandelen misschien richting de Derde Wereldoorlog,” zoals
de ondertitel luidt, “maar dit boek maakt je niet wakker, het neemt
je alleen maar mee in de droomwereld van de auteurs,” sluit Van
Jole af. De eindredacteur van Joop wijst erop dat bijvoorbeeld de
beïnvloeding door de Russen van de Amerikaanse verkiezingen en het
Brexit-referendum missen. Zelf mis ik de paramilitaire Wagnergroup –
goed voor Russisch geweld vooral in Afrika – en een ijkpunt voor
Nederlanders als ze kijken naar Oekraïne, de lucht geschoten MH-17
mist ook al. Maar zijn uitsmijter doet het boek geen recht. Het boek
beschrijft – nogal eenzijdig inderdaad –, de gemiste kansen van
de Westerse wereld en Oekraïne om de oorlog te vermijden. Dat geeft
ook in het hier en nu stof tot nadenken.
Dienaars van het Volk
Er is een heel hoofdstuk over de
opkomst van Zelenski, de verdeeldheid binnen de Oekraïense
samenleving en binnen de economische en politieke elite. Het
straatarme land (inkomen per hoofd vergelijkbaar met El Salvador)
heeft die verdeeldheid niet op kunnen lossen. Zo werd ook een kans om
uit de interne oorlog te komen, de Minsk-akkoorden, waarvoor
Frankrijk en Duitsland zich hard maakten gesaboteerd door Oekraïense
nationalisten en de Verenigde Staten. Later schrijven de auteurs dat
de akkoorden nu een onhaalbare fantasie zijn geworden. Verder wordt
de politieke situatie in Oekraïne niet erg rooskleurig afgeschilderd
met veel aandacht voor rechts extremistische groepen. Dergelijke
organisaties aan Russische kant of rechtsextremisten in Europa
krijgen niet of nauwelijks aandacht (terwijl die ook een rol spelen,
Wappies voor Poetin, Groot-Russische gedachten in Rusland zelf).
Vervolgens gaat het over de andere dienaar van het volk. De
terughoudendheid van Poetin wordt genoemd en geroemd. Dit ondanks
zijn eveneens opgehaalde praktijken in Tsjetsjenië. Daar vormde hij
het fundament voor zijn macht. Tijdens die oorlog, minstens even
afschuwelijk als die in Oekraïne, waren die gevechten en
beschietingen in het Westen nauwelijks een onderwerp. De Britse
premier Tony Blair stelde: “Het is belangrijk dat we Rusland
steunen in hun strijd tegen terrorisme.” Zo stapte de Britse
premier bikkelhard over 100.000 burgerslachtoffers heen. Voor wat
hoort wat. Poetin zelf ageerde niet tegen het Amerikaanse ingrijpen
in Irak in 2003, omdat hij de banden met de Verenigde Staten niet
wilde verzieken. Toch stapelde de onenigheid zich wel op en zette de
verhoudingen op scherp tussen het Westen en Rusland. Het uit het
antiballistische raketverdrag (ABM) stappen door de Verenigde Staten
in juni 2002 opende de weg om een raketschild tegen Russische
kernraketten te bouwen. Hoewel die bedoeling werd ontkent. Daarmee
werd een eerste stap gezet die afstand nam van de wapenbeheersing die
het einde van Koude Oorlog mede had gedragen. Vanwege het belang
hiervan had het boek ook in 1987 in Reykjavik kunnen beginnen, waar
havik Reagan en nieuwe Russische leider Gorbatsjov een verdrag
tekenden over het verminderen van de kernwapens (INF). Binnen de
verschuivende verhoudingen en een oprukkende oude vijand de NAVO zou
het verdwijnen van het ABM-verdrag een steeds grotere rol gaan spelen
in de onderlinge verhoudingen. Militair was het zeer ongunstig voor
Rusland. Wapenbeheersingsgesprekken tussen VS en Rusland werden de
volgende jaren verslonst. Gek genoeg wordt dit niet vaak genoemd als
het gaat over de nieuwe kernwapens van Rusland en de hypersonische
wapens. Terwijl het verband oogverblindend is.
2008
De relaties zouden blijven
verslechteren. De sterke geruchten dat Georgië en Oekraïne lid
zouden kunnen worden van de NAVO in 2008 was een volgende katalysator
voor het afbrokkelen van de relaties. De Oranjerevolutie in Oekraïne
en de Rozenrevolutie in Georgië hadden we toen al gehad. Het zou de
Westerse krachten in beide landen versterken. Rusland zag de
wisseling van de wacht aan zijn grenzen met lede ogen aan. Wederom
een reden voor de auteurs om Moskou krediet te geven. Maar net zoals
Midden-Amerika niet de achtertuin van de Verenigde Staten is, kan je
de aanpalende landen van Rusland niet als buitengebieden van de
regionale grootmacht in het Oosten van Europa zien. Maar goed, zoals
al genoemd werd het uitbreiden van de NAVO naar het Oosten door Jan
en Alleman op de allerhoogste posities binnen de Westerse alliantie
afgeraden, maar werd toch door Bush als donderslag bij heldere hemel
aangekondigd in Boekarest, april 2008. Het boek heeft het over
protesten van Duitsland en Frankrijk, maar het protest zat volgens
destijds secretaris-generaal van de NAVO, Jaap de Hoop Scheffer zelfs
in de Amerikaanse leiding. Hij vertelde dit jaar over Bush: “Ik
kan het niet bewijzen, maar ik denk dat hij omgepraat is door Dick
Cheney.” Een paar maanden later begon de oorlog in Georgië.
Rusland kon niet anders, gedwongen door de president die met
financiële hulp vanuit de Verenigde Staten aan de macht was gekomen
en om de NAVO met gepaste munt terug te betalen. Het waren de
machtspolitieke sprongen van een kat in het nauw. Het is de steeds
terugkerende toon van het boek; begrip voor de Russische reactie, ook
als die met vuur speelde. Het is een tegenwicht in de visie waarbij
alle blaam naar Poetin wordt geschoven. Maar je kan het NAVO en
Russische beleid ook beide op de korrel nemen.
Gemakkelijk
Het beschrijven van de Westerse invloed
op de verslechterde relaties is onvermijdelijk. Als er een vleug van
ontspanning in de lucht lijkt te hangen, waarbij de relaties tussen
de Poetin en Obama wat beter lopen dan ze onder Bush deden, dan duikt
al weer de volgende steen op het pad op. In Libië breekt een opstand
uit tegen de heerschappij van Kaddafi. De opstandelingen staan zwak
en de vrees is dat ze met een paar goed geplaatste bombardementen
kunnen worden vernietigd. In de Veiligheidsraad wordt een resolutie
aangenomen dat ze mogen worden beschermd door buitenlandse
luchtmachten. Die resolutie is dus niet verhinderd door China en
Rusland. Maar ze wordt vervolgens zo ver uitgerekt dat ze in letter
en geest wordt geschonden. De landen van de NAVO beschermen niet
alleen, ze helpen ook de operaties van de opstandelingen en leveren
in het geheim wapens. De kort daarvoor licht verbeterde betrekkingen
zouden naar een nieuw dieptepunt gaan. De Russen gingen elders in de
regio hun bondgenoot president Syrië Bashar al-Assad helpen onder
andere door de inzet van bruut geweld. Ook hier is weer begrip voor
het Russische optreden en worden als tegenwicht de bombardementen van
de VS benadrukt. Die zijn echter geen tegenwicht, maar bommenellende
elders in het land.
Ongemak
Het boek beschrijft het optreden van de
Verenigde Staten als smeerlap in de wereld van de burgeroorlog in
Griekenland tot de inval in Irak. De hele litanie. Veel lezers zullen
hem kunnen dromen, want hij staat in veel kritische boeken om
duidelijk te maken dat de morele superioriteit van de Verenigde
Staten onterecht is. Dat mag zo zijn, maar dat hoeft niet zo
uitgebreid. Interessanter is de structuur die het boek ook geeft om
regime change operaties van de Verenigde Staten te begrijpen. De
schrijvers verdelen deze in drie perioden: 1898-1930 in Zuid-Amerika;
1945-1991 om landen te behoeden voor de val naar het communisme; en
de derde als campagne van de neoconservatieven.
Mij bekruipt een soort ongemak, dat ik bij alle boeken van De Brabander heb. Hij vaart in zijn boeken steeds een koers waarbij de Verenigde Staten de kwaaie pier is, en de wind uit het Oosten komt (de kwalijke meegevoerde luchtjes blijven vaak achterwege). Heus er staan opmerkingen in Oorlogskoorts tegen de Russische oorlog, ik heb er een paar genoemd, maar overwegend is de toonzetting anders. Poetin reageerde met zijn troepenopbouw aan de Oekraïense grens op de escalatie door de Oekraïne en het Westen. Hoe je dat halverwege 2022 als vredesactivist nog steeds kan beweren? Zelfs als dat zo was, dan nog is het door die actie-reactie gierend uit de klauwen gelopen. Als Kyiv de havenstad Sebastopol wil innemen dan is dat agressie, stellen de schrijvers. Aangezien deze havenstad voor de Russische vloot op het Oekraïense schiereiland Krim ligt dat in 2014 door Rusland is ingenomen zou je dit ook met zelfs grotere logica kunnen omdraaien. Een dergelijke inzet was niet in lijn met de Minsk-akkoorden, voegen de schrijvers toe, dat is juist. Daar zou de situatie in het Donetsbekken gescheiden worden van de Krim om eerst het conflict in het Oosten op te kunnen lossen. Inderdaad een weg die veel nationalistische en Amerikaanse tegenstand ontmoette, maar de machtspolitieke ontplooiing van Rusland als een soort gedwongen ontwikkeling afschilderen doet het lijken alsof Rusland een soort slachtoffer is. Die slachtoffers zijn beschreven in het eerste deel van het boek en die leven tot ver van de oorlog vandaan. De kliek uit Moskou is dat niet.
Vragen
Het is goed dat de schrijvers wijzen op
het Russische voorstel uit december 2021 dat de NAVO geen bases op
zou mogen richten op staten van de voormalige Sovjet Staten die nog
geen lid waren van de NAVO, dat de NAVO niet langs de grenzen zou
mogen opereren met raketten en andere wapens waarmee Russische doelen
geraakt zouden kunnen worden en de NAVO niet verder naar het Oosten
uit zou mogen breiden. Het is een keus die de NAVO kan maken. De
Verenigde Staten wilden daar niet op ingaan en Poetin vond dat “de
Russische bezorgdheden werden genegeerd.” En dan trek je op naar
Kyiv. Dat zet het verzoek om zo'n neutrale zone eerder op grotere
afstand dan dat het hem dichterbij brengt. Beide heren stellen de
vraag of de oorlog vermeden had kunnen worden. Antwoorden daarop
liggen gedeeltelijk in de geschiedenis die het boek vertelt en die
aantonen dat onder leiding van de VS steeds verder werd geëscaleerd.
Frankrijk en Duitsland stonden alleen in hun diplomatieke
inspanningen. De vraag is nuttig. Nu nog schrijvers die de Russische
missers daarbij op willen schrijven.
De vraag hoe stoppen we
de oorlog nu hij is begonnen is nijpender. Misschien halen we
antwoorden daarvoor ook uit dit boek. We leven in steeds gevaarlijker
tijden, waarin de wereld de aanpak van de klimaatcrisis en de
nucleaire dreiging nodig heeft en geen oorlogskoorts. Landen moeten
een balans voor onderlinge verhoudingen zoeken en investeren in
relaties met anderen en afspraken maken over het inperken van
bewapening, zo stellen Cristophe Callewaert en Ludo De Brabander. Die
boodschap is duidelijk. Maar om alle hoop meteen weer de boden in te
slaan (en om te laten zien dat de VS onherstelbare schade heeft
aangericht?) beweren ze dat de terugkeer naar de grenzen van voor 24
februari een droom is en de Minsk-akkoorden een onhaalbare fantasie.
Met een dergelijk uitgangspunt voor een oplossing van het conflict
loopt het diplomatieke voertuig gelijk al vast in de modder. Wie
bepaalt dat Rusland wel beloond mag worden met een stukje Oekraïne?
Was het niet om neutraliteit en 
wapenbeheersing begonnen.
Constateerden de auteurs zelf niet dat al in 1991 “met een opkomst
van 84 procent stemde 90 procent van de bevolking voor
onafhankelijkheid, ook in Donbas en Charkov,” een niet mis te
verstane keuze al konden de auteurs ook hier het niet laten –
tekenend voor het boek – de 92,3 procent naar beneden bij te
stellen.
Geluiden voor een diplomatieke oplossing hebben een
bazuin nodig of ze nu uit Turkije, India, de vredesbeweging of
bijvoorbeeld de Financial Times en Congres komen.
Deze oorlog gaat ten koste van ons allen in de wereld. Stookkosten
hier, honger in Afrika, repressie in Rusland en dood en destructie in
Oekraïne. Met nog meer gevaar op de loer. We kunnen het ons niet
veroorloven niet te streven naar een oplossing. Het internationale
Peace News was onlangs in een paar tweets duidelijk met de
oproep terug te keren naar de situatie van voor 24 februari,
veiligheid te garanderen zonder NAVO en het terugkeren naar de
Minsk-akkoorden. Deze vredesactivisten tonen daarmee aan over meer
realiteitszin te beschikken dan velen ind e wereld, en de auteurs.
Die laatsten komen overigens wel een zee aan prettig geschreven
informatie over de aanloop naar de oorlog.
Geschreven voor GlobalInfo.
