Op 21 oktober 2011 zien we een trotse
Fogh Rasmussen, secretaris-generaal van de NAVO. Trots over de
luchtbescherming van de opstandelingen in Libië, en de samenwerking
met buurlanden en landen uit de Arabische wereld. De omstandigheden
in Libië zijn op dat moment – en nu nog steeds – echter niet zo
rooskleurig, en de buurlanden van Libië ondervinden de gevolgen van
het militaire optreden tot op de dag van vandaag. Mali is zelfs
helemaal uit het lood geslagen.
De overwinnaar hoeft zich niet uit te
putten in woorden om beleid te verdedigen. Die hoeft alleen maar te
juichen en zijn gelijk te halen. Door de feestvreugde verdween de
blik op wat vooraf ging. Het
Libië van Khadaffi is lange tijd een vijand van het Westen geweest,
maar in 2005 werd het weer partner van het Westen.
Khadaffi werd een geziene gast bij
premiers en andere hoogwaardigheidsbekleders vanwege wapenaankopen en
oliedollars. De grootste wapendeals betroffen militaire vliegtuigen,
maar ook raketten, handvuurwapens, traangasgranaten en munitie werden
aan Libië geleverd. Eind februari 2011 kondigen de De Verenigde
Naties opnieuw een wapenembargo af (resolutie 1973). De grootste
wapenleveringen, waarvoor de contacten al zijn afgesloten, moeten dan
nog plaatsvinden. De NAVO had een zware dobber gehad als bijvoorbeeld
het het Britse Jemas luchtdoel raketsysteem al was geleverd, zoals in
de bedoeling lag. Pieter Wezeman van SIPRI stelt dat de NAVO de
luchtoperatie dan mogelijk niet had willen uitvoeren.
Oorlog
Ook tijdens de oorlog worden er wapens
geleverd, nu aan de groepen die tegen Khadaffi optrekken. Het
bewapenen van rebellen en oppositiegroepen gebeurt vaak sinds de
Koude Oorlog. Het UCK in Kosovo en de Noordelijke Alliantie in
Afghanistan werden zo bijvoorbeeld bevoorraad. De Figaro onthulde
juni 2011 dat Frankrijk in het geheim wapens dropte ten zuiden van,
van Tripoli, o.a. aanvalsgeweren, granaatwerpers, anti-tankwapens.
Daarmee werd de omsingeling van Khadaffi versterkt. De Verenigde
Arabische Emiraten en Katar leverden al eerder wapens. Daaronder ook
geweren van het Belgische FN-Herstal (1) en munitie uit Zwitserland. Het
Verenigd Koninkrijk leverde kogelwerende vesten en uniformen. De
leveringen verklaren mede de snelle opmars van de rebellen. Zij
konden hiermee ook wapendepots binnenvallen en regeringswapens
buitmaken.
Na oktober 2011
Juist de op Khadaffi buitgemaakte
wapens gaan na de oorlog tot steeds meer speculaties leiden. In de
zomer van 2011 komen de eerste berichten dat de wapens vanuit Libië
worden doorverkocht naar buurlanden. Algerije beschuldigt Frankrijk
dat ze geen idee heeft waar de gedropte wapens blijven. “Mogelijk
bij de groepen in de Sahel die Fransen en andere buitenlanders
kidnappen,” is naar verluid gezegd binnen de Veiligheidsraad.
Ondanks de trots van Rasmussen blijkt
dat de NAVO nogal wat steken heeft laten vallen. Dat wapendepots
worden overvallen tijdens de oorlog ligt voor de hand, maar operaties
om de ongebreidelde verspreiding van deze wapens tegen te gaan komen
pas erg laat op gang. In augustus 2011 start een team van Britten,Fransen, Amerikanen en Libiërs, maar in april 2012 moet een
officieel programma, om de wapens onder controle van de overheid te
brengen, nog worden opgezet.
Wapens konden de woestijn
in verdwijnen worden tot in Nigeria aangetroffen. Ze dragen bij aan
conflicten elders in Afrika.
Manpads
De meeste aandacht richt zich vooral op
draagbare luchtdoelraketten, zogenaamde MANPADS. Journalisten komen
ze overal tegen. New York Times journalist en wapendeskundige
Chivers zet veel informatie over deze raketten in Libië op zijn blog. Hij bestrijdt een wijdverbreid verhaal dat een modernere
MANPADS-variant (de SA-24) aanwezig is in Libië: Libië heeft de
SA-7, een Russisch type uit de jaren vijftig. Libië had er 20.000,
aldus een onbevestigd bericht dat vrijwel iedereen na-papegaaid. Dat
aantal betreft de raketten, niet de lanceerinrichtingen waarmee ze
worden afgeschoten. De ratio raket : lanceerinrichting ligt tussen de
1:6 en 1:10 (bij zuinige aanschaf nog wat hoger). Libië zou er
tussen de 2.000 en 3.000 kunnen hebben. Het is zeker in handen van
terroristen een gevaarlijk wapen. Niet zo zeer tegen militaire
vliegtuigen, maar vooral tegen lijnvliegtuigen met een voorspelbare
koers.
'
De Britten melden in april dat er 5.000
schouderafvuurbare luchtdoelraketten zijn gevonden. Geruchten blijven
desondanks opduiken dat de wapens worden verkocht aan Jan-en-alleman.
Een veel geciteerd artikel stelt dat ze zijn gekocht door het
Islamistische verzet in Somalië. Weer een ander stelt dat ze al zijn
opgedoken in de Gazastrook. Enige scepsis is geboden want het is
moeilijk deze verhalen te verifiëren en ze passen goed om de
groeiende militaire invloed van de VS in Afrika te verdedigen. Dat
deze wapens op straat kwamen te liggen is een zeer kwalijk gevolg van
de oorlog in Libië.
Mali
Een ander gevolg van de Libische oorlog
is de verspreiding van handvuurwapens en militaire voertuigen.
Toearegs (de woestijn nomaden die leven in Burkina Faso, Algerije,
Libië, Mali, Mauretanië en Niger) waren in dienst van het Libische
leger en vertrekken tijdens de machtswisseling. Hun wapens nemen ze
mee. De machtsverhoudingen in Mali veranderen daardoor volledig.
Onopgeloste conflicten tussen de Malinese overheid en de Toearegs
zijn er al decennia, maar doordat de nomaden nu opeens goed bewapend
zijn kunnen ze hun onafhankelijkheidsaspiraties kracht bijzetten. Het
Malinese leger is verontwaardigd over de trage reactie van de
zittende regering, en in maart 2012 plegen ontevreden militairen een
coup. Het land, tot dan toe een stabiele bondgenoot van het Westen,
wordt bestuurlijk verzwakt. Ook de interim regering die in mei
aantreedt brengt hierin geen verandering.
De Toearegs werken in hun strijd tegen
de Malinese regering samen met islamisten. Dat blijkt een vergissing.
Beide groepen maken gebruik van wapens uit Libië, maar de islamisten
zullen uiteindelijk aan het langste eind trekken en de Toearegs
verdrijven uit de meeste gebieden die zij onafhankelijk hadden
verklaard. Al Qaida in de Magreb (AQIM) neemt de macht over in grote
delen van Mali. De regering heeft de controle over twee derde van het
land verloren.
Africa Command
Het Amerikaanse leger werkte al jaren
stevig samen met de Malinese regering. De jaarlijkse Flintlock
oefeningen voor Special Forces, waaraan sinds vorig jaar ook
Nederland een stevige bijdrage levert, zijn een belangrijk voorbeeld.
Ook een groot deel van de couplegers was opgeleid door de VS.
Amerikaanse militairen helpen de Malinese regering, o.a. door
materieel te leveren. Alleen wel jammer dat zes volledig door de CIAuitgeruste Malinese Special Forces eenheden zich laten gevangen nemen
of verjagen door AQIM waardoor dat, behalve over de wapens nu ook kan
beschikken over 87 nieuwe Land Cruisers met satelliet telefoon en
navigatie apparatuur.
Inmiddels heeft het Africa Command van
de Verenigde Staten zijn operaties in de regio geïntensiveerd. De
Verenigde Staten bouwt een steviger militaire aanwezigheid in Afrika
op. Er gaat geen maand voorbij of er is een grote militaire oefening
of scholing waaraan militairen uit tientallen Afrikaanse landen
deelnemen. Hiermee verwerft de VS zich toegang tot grondstoffen en
verstevigt zijn aanwezigheid op het continent waar zich zes van de
tien snelst groeiende economieën bevinden. Nadat de Verenigde Staten
de invloed van met name Frankrijk heeft teruggedrongen, heeft het de
afgelopen tien jaar te maken met de toenemende invloed van China, dat
investeert in Afrikaanse economieën. China is momenteel ook debelangrijkste wapenexporteur naar landen bezuiden de Sahara, waar het
een tiende van de gehele omzet van zijn wapenindustrie verdient.
De honderdduizend vluchtelingen, de
honger en de instabiele en gewelddadige situatie in grote delen van
Mali zijn een wrang bijverschijnsel van deze machtspolitiek.
Libië
Het drama gaat door. De oorlog in Libië
was nog niet voorbij of de landen stonden al weer op de stoep om hun
gestrande wapenverkopen vlot te trekken. Rusland klaagt dat het door
het VN-embargo deals ter waarde van tussen de 2 en 4 miljard dollar
is misgelopen. Het heeft echter nieuwe kansen, aangezien Libië over
enorme hoeveelheden oude Russische wapens beschikt, die moeten worden
onderhouden, opgeknapt en vervangen. Frankrijk tekende in februari
van dit jaar al weer een contract met Libië. Het gaat de vloot
Mirage gevechtsvliegtuigen opknappen, piloten trainen en de banden
met de luchtmacht en kustwacht aanhalen. Finmeccanica uit Italië
probeert de nieuwe regering in Tripoli over te halen om de eerdere
contracten alsnog te bekrachtigen. In Der Spiegel werd onlangs de
politieke koers van Merkel beschreven die wapenexporten als middel
ziet om landen te steunen daar waar het Westen niet zelf militair
tussenbeide wil komen. In hetzelfde artikel wordt gesteld dat ze de
interventie in Libië als een mislukking ziet; niet in de laatste
plaats vanwege het weglekken van de wapens.
1) See e.g. David Jolly and Kareem Hahim, France
says it sent arms to Libyan rebels; Airdrops of munitions mark a
heightened level of involvement in conclict, Int. Herald Tribine,
July 1, 2011.
Geschreven voor Vredesmagazine
Onderzoek ondersteund door Fonds Vredesprojecten
Geschreven voor Vredesmagazine
Onderzoek ondersteund door Fonds Vredesprojecten
