Zwitserland en Japan verzwakken wapenexportregels

Het jaarverslag over de wereldwijde wapenexport van het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) houdt zich bezig met legale wapenexporten. Dat betreft het leeuwendeel van de wereldwijde handel in wapens. Cijfers over illegale uitvoer van wapens door criminelen, bedrijven of landen die internationale wapenembargo's schenden van de o.a. de VN , de EU of de OVSE, zijn iet beschikbaar. Dit om voor de hand liggende redenen.

De Verenigde Staten maakt zeer actief gebruik van de mogelijkheden om overtreders van de Amerikaanse beperkingen handel actief te vervolgen (zie bijvoorbeeld http://www.exportlawblog.com/). Daardoor worden veel illegale wapenstransacties voorkomen en onthult.

Er was veel aandacht van de media voor de inbeslagname van het onder Panamesevlag varende vrachtschip, de KLOS C (dat nog maar twee jaar geleden onder Nederlandsevlag voer). Het schip werd in de Rode Zee, in de buurt van de Soedanese kust, geënterd door Israëlische special forces. Het werd verdacht van het vervoer van in Syrië gemaakte M-302 oppervlaktedoelraketten naar Gaza. De wapens waren vermoedelijk afkomstig uit Iran. De Sudan Tribune meldt dat "samen met de raketten, ongeveer 180 mortiergranaten en 400.000 stuks geweermunitie werden opgetast op een pier gelegd in de haven van Eilat," waar het schip na de aanhouding naartoe werd gebracht. Een Amerikaanse woordvoerder zei dat: "het onderscheppen van dit schip het resultaat was van de samenwerking tussen Washington en Tel Aviv."

Meer naar het noorden werd een ander schip aangehouden in de haven van Hamburg. Dit schip was op weg naar Egypte. Nu is het de Duitse douane die vermoedens heeft dat de lading van een (niet bij naam genoemd) vrachtschip niet in de haak is. Het schip vervoerde onderdelen voor pantservoertuigen en militaire scheepsuitrusting uit Polen naar Egypte. Volgens de Duitsers dit was een schending van het gemeenschappelijk standpunt van de EU betreffende wapenexporten. De Duitsers maakten gebruik van het recht een doorvoervergunning te weigeren op het moment dat het schip in de haven van Hamburg lag. Volgens een woordvoerder van het Egyptische ministerie van Buitenlandse Zaken ging het om een storm in een glas water; voor het vrijgeven van de lading werd slechts gewacht op verwerking van de juiste vrachtbrieven en documenten.

Deze twee voorbeelden laten zien dat er veel mogelijk is als het gaat om het onderscheppen van illegale wapenleveringen. Er is vooral politieke wil nodig. Wat niet helpt is dat sommige landen hun wapenexportnormen naar beneden bijstellen. Onlangs veranderden de Zwitsers het beleid onder druk van een lobby van 70 Zwitserse wapenproducenten. De oude Zwitserse verordening verbood wapenexport naar landen die bekend stonden vanwege systematische en ernstige mensenrechtenschendingen. Ook de uitvoer van wapens naar landen waar sprake was van een internationaal of binnenlands gewapend conflict waren niet toegestaan​​. Onder het nieuwe beleid wordt soepeler opgetreden; vergunningen worden geweigerd, indien er "een hoog risico" in de ontvangende bestaat dat de bewuste militaire apparatuur zelf zal worden gebruikt voor ernstige schendingen van de mensenrechten. Niet alle wapens worden dus verboden, maar wapens waarmee de schendingen plaats zullen vinden. De hoog risico bepaling laat vooral speelruimte. Met deze nieuwe formulering is Zwitserland het eerste land dat zijn export regels naar beneden bijstelt om ze in overeenstemming te brengen met het VN-wapenhandelsverdrag (ATT), dat uitgaat van minimale normen. (Nederland verlaagde al een aantal jaar eerder de normen na het invoeren van de Europese gedragscode wapenexport.)

Nog verontrustender is de verandering in de Japanse grondwet, die het mogelijk zal maken voor Tokyo om wapens te exporteren. Dit kan avanwege 'de pacifistische grondwet' eerder niet. Deze grondwettelijke verandering is vooral ingevoerd omdat de samenwerking met de VS mogelijk te maken bij verschillende wapenproductieprogramma's (zoals F-35 gevechtsvliegtuigen en raketschildraketten SM-3). Maar Japanse analisten vrezen dat dit allerlei wapenexport mogelijk zal maken. Daardoor kan de situatie in Oost-Azië verder destabiliseren en de politieke positie van de Japanse nationalisten en de Japanse krijgsmacht versterkt worden. Japan, de 3e economie in de wereld, kan nu ook gaan streven naar een toppositie als wapenexporteur.

Wanneer het aanbod groeit, zijn regels belangrijk, maar nog belangrijker is de politieke wil om wapenhandel te stoppen. Ongecontroleerde wapenhandel wordt veroorzaakt door niet ingrijpen, niet door gebrek aan juridische instrumenten. Een positief voorbeeld is de groep landen (Nederland , Denemarken, de VS, UK, Canada, Noorwegen, Duitsland, Frankrijk en Italië) die samenwerken als de Gaza Counter-arms smuggling Initiative. De daadkracht van die groep contrasteert sterk met de terughoudendheid als het gaat om het controleren van de illegale Libische wapensstromen die hun weg vinden naar alle uithoeken van Noordwest-Afrika. Het rapport van het VN-panel hierover zijn een must read voor iedereen die wil begrijpen wat er mis kan gaan met de verkoop van wapens.

Deze column is licht gewijzigde en engelstalig vorm te vinden op stopwapenhandel

vuurwerk in de ruimte

Het komende jaar zal iedereen een luisterend oor willen hebben van Barack Obama. Dat geldt ook de onderwerpen die door de regering Bush zijn verknalt, zoals het anti-ballistisch raket (ABM) verdrag.

 

In Defense News* komt Bruce Gagnon van het Global Network Against Weapons & Nuclear Power in Space aan het woord. De organisatie verzond gelijk na de verkiezing een brief naar Obama om ervoor te pleiten de plannen van Bush niet door te zetten.

Het Netwerk, dat in 1992 is opgezet, om oppositie te voeren tegen wapens in de ruimte, zegt dat het bouwen van het raketschild in Europa (Tsjechië en Polen) er “alleen maar toe bij zal dragen dat er een nieuwe Koude Oorlog en wapenwedloop wordt gecreëerd die zich als een schaduw over Europa en verder zal verspreiden.” Raketinstallaties tegen raketten in Polen zullen er bijna onvermijdelijk voor zorgen dat Rusland nieuwe offensieve kernwapens zal verwerven, zegt Gagnon, de coördinator van het Wereldwijde Netwerk.

Bij Netwerkleden is er een groeiende onvrede over de mensen die Obama uitkiest als zijn belangrijkste veiligheidsadviseurs, aldus Gagnon.

Volgens Gagnon is Robert Gates Obama’s keuze als Minister van Defensie verontrustend aangezien hij uit de regering Bush komt. Die zoals bekend een raketschild mogelijk achtte en het ook propageerde. De nieuwe adviseur voor Nationale Veiligheid, de gepensioneerde generaal der mariniers James Jones, was voorheen hoofd van de NAVO in Europa. Op 3 december steunde de NAVO unaniem de stationering van raketonderscheppende raketten in Polen en een raketschild radar in Tsjechië.
“Wat zal Jones Obama adviseren”, op het gebied van het raketschild? Zo vraagt Gagnon zich retorisch af.

Ook senator Hillary Clinton, Obama’s keuze voor het Ministerschap op Buitenlandse Zaken “is een havik”, zegt hij.

“Het is geen beste start” dat de net gekozen Obama “conservatieven uitzoekt” als zijn topadviseurs op het gebied van militaire en Buitenlandse Zaken, aldus Gagnon.
Volgens een analiste van de Herritage Foundation heeft Obama zelf “met succes en opzettelijk zijn dubbelzinnigheid gegeven” als het ’t Europese raketschild betreft. Hij kan nu dan ook iedere kant op. De formele positie van Obama is dat hij het raketschild steunt, maar het stationeren niet zal steunen voordat aangetoond is dat het werkt. (tot zover Defense News *)

Obama's positie lijkt een vrijbrief om die delen te installeren en in te zetten die werken. Niet alle onderdelen van het schild hebben een zo hoog technologie gehalte dat aan de werkzaamheid in de nabije toekomst getwijfeld kan worden. Niet alle delen lijken weggelopen uit het Star Wars verhaal. Er zijn delen die al werken en ieder jaar zullen dat er meer zijn. Zo kan met de introductie ook onder Obama rustig begonnen worden.

Jaren geleden schreef ik over die kleinere delen het volgende:
“Ook al lijkt het beschermen van interventie legers de belangrijkste taak voor het Raketschild voor het Slagveld (Theater Missile Defence, TMD) in de toekomst zal het mogelijk zijn er hele landen mee te beschermen. David Martin, hoge medewerker van the US Ballistic Missile Defense Organisation, heeft gezegd dat “(…) als raketsystemen een langere afstand kunnen overbruggen, dan zal de NAVO moeten een raketschild bestaande uit meerdere lagen moeten overwegen voor grootschaliger bescherming van NAVO grondgebied en bevolking.”

“In andere woorden een Raketschild voor West en Centraal Europa. Wij zijn ons bewust van de technologische en financiële horden die nog genomen moeten worden. Echter de programma’s ontwikkelen zich en ook ‘de minder bekende programma onderdelen' moeten worden gevolgd om te voorkomen dat Europa zijn raketschild krijgt, zoals nu al gebeurd in Oostazië.”(p. 25) (een mooiere maar langzamer ladende versie hier)

Dit raketschildblog wilde ik maken op basis van het fragment uit Defense News afgerond met een stukje eigen tekst uit een oud, maar nog steeds actueel, raport.

Bij het schrijven merkte ik weer hoe ingewikkeld het is om te schrijven over het raketschild. Wat is er tegen verdediging? Zijn er geen schurken dan? Moeten wij niet vrezen voor Iraanse raketten of de Amerikanen voor Noord-Koreaanse? Is het niet naïef om tegen het miljarden verslindende project te hoop te lopen en als een lemming je eigen oceaan tegen te komen? Mijn antwoorden zullen zijn:

niets,
ja wel,
nee,
nee.

Die korte antwoorden zullen weinigen overtuigen. Maar of lange antwoorden dit blog een goed blog voor de oude jaarsdag en nacht maken en wel overtuigend? Ik betwijfel het en laat het zo. Kom maar op.

* William Matthews, 'Missile Defense Friends, Foes Vie for Obama's ear', Defense News 8/12/8, p. 10

Geschreven voor Volkskrantblog 30 december 2008