Raketschildruzie tussen Rusland en Noorwegen raakt Nederland

De relaties tussen Noorwegen en Rusland zijn sinds 2010 steeds beter geworden. Op één punt dreigt het nu toch mis te gaan. De Russische generaal Nikolai Makarov, bevelhebber van de generale staf van de Russische krijgsmacht, waarschuwde Oslo op 16 februari dat een conflict dreigt als het nieuwe marineschepen gaat uitrusten met het het Amerikaanse radar- en volgsysteem Aegis, aldus Defense News.

Photo: Generaal Makarov verwelkomt zijn Amerikaanse collega Admiraal Mike Mullen in Moskou (26 juni 2009). Foto  onderofficier J. McNeeley, VS-marine.

Eerder waarschuwde Rusland de VS al niet met dit systeem te opereren in de Noordelijke wateren bij Rusland en de Zwarte Zee. Als dat toch gebeurt zal Moskou tegenmaatregelen nemen. Voorlopig onthoudt Rusland zich van daadwerkelijke stappen, gezien de hoge kosten daarvan. Maar de dreiging van een nieuwe wapenwedloop wordt steeds zichtbaarder. Zo maakt een raketschild de wereld niet veiliger, maar zorgt juist voor meer sabelgekletter.

Noorwegen ziet de macht van de VS afnemen. Nieuwe machten in de wereld komen op en daarom kiest Oslo voor een tweesporen defensie-beleid. Dat betekent actief zijn in de NAVO, maar ook vanuit de positie als lid van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie goede relaties ontwikkelen met Rusland. Op de Leangkollen Security Conference die op 6 februari in Oslo plaatsvond, stelde de Noorse minister van Defensie, Espen Barth Eide, dat activiteiten die deze Noors-Russische samenwerking in gevaar kan brengen, vermeden moeten worden. Rusland probeerde een paar dagen later of op basis van deze uitspraak ook het Aegis-syteem voor de Noorse marine onder druk kon zetten. Dat zal vermoedelijk niet lukken, omdat dit de relaties met Washington in gevaar zal brengen.

De band tussen Europa en de Verenigde Staten is juist een belangrijk aspect van het schild. Niet alleen op het gebied van militaire samenwerking in oefeningen en procedures, maar ook bij militair onderzoek, ontwikkeling en productie houdt het de Atlantische samenwerking in stand. Dat het eveneens de kloof tussen Oost en West in stand houdt, is daarbij juist mooi meegenomen. Daar komt nog bij dat het twijfelachtig is of het systeem werkt, maar al wel leidt tot een nieuwe wapenwedloop. Met bijbehorende winsten voor de wapenindustrie, en bijbehorende politieke spanningen en risico's. Het raketschild is immers een systeem om raketten van vijanden te onderscheppen. Die vijanden zullen daarom meer en betere raketten gaan maken. 

De Russische waarschuwing roept de vraag op of Moskou zijn dreigement verbreedt naar alle landen die radarsystemen uit het raketschild op hun schepen plaatsen. Als dat zo is, zou het voor Nederland gaan gelden. Nederland gaat immers zijn LCF-fregatten met raketschild technologie uitrusten. Ook als het gaat om operaties in de arctische gebieden nabij Rusland en de Zwarte Zee is het van belang om te weten hoe ver de Russische waarschuwing reikt. Ook Nederland opereert wel eens in Noordelijke wateren. Ons land speelt bovendien een vooraanstaande rol in het Europese raketschild, zoals ministerie van Defensie recent onderstreepte in een artikel over het raketschild. Er is in Nederland nauwelijks discussie over deze militaire uitbreiding gevoerd, terwijl we afstevenen op een nieuwe Koude Oorlog met Rusland.

Martin Broek

Geschreven voor Sargasso
Klik op het label 'raketschild' voor meer informatie van mijn hand over dit grote wapensysteem.

Raketschild made in Holland

Nederland is na de Verenigde Staten het land dat de grootste bijdrage levert aan de NAVO-versie van het raketschild. De raketten voor het schild komen uit de Verenigde Staten. Maar in Hengelo wordt een groot deel van de Europese technologie ontwikkeld om raketten op te sporen en de anti-raket-raketten naar hun doel te sturen. Op de Waalsdorpervlakte bij in Den Haag worden bovendien de Europese NAVO-raketschildplannen en technologische ontwikkelingen en aanschaf ervan gecoördineerd. En de Nederlandse overheid blijft in het schild investeren.

Na Nederland is Duitsland de voornaamste bondgenoot van de Verenigde Staten in Europa om de plannen handen en voeten te geven. In november jl. vond in Duitsland de oefening Rapid Arrow 2011 plaats. Deze was bedoeld om officieren van de NAVO-landen te leren hoe ze ballistische raketten moeten neerhalen. “Vanuit het gezichtspunt van de bedieners van de wapensystemen en hun commandanten bevestigde deze oefening onze mogelijkheden om tactische ballistische raketten, die gericht worden op onze uitgezonden troepen, te raken,” zegt Lt. Generaal Pluger van de Duitse luchtmacht. Hij gaat verder met: “de mogelijkheden zullen verder ontwikkeld moeten worden. Onze doelstelling moet verder gaan dan de bescherming van troepen. Ze moet zich ontwikkelen naar de bescherming van gebieden en de bevolking in de Europese NAVO-landen.”(1) Op het eerste gehoor klinkt dat prima, maar het schild zal de veiligheid in de wereld juist niet verbeteren (zie elders voor een uitgebreide uitleg en commentaar).

ALTBMD

Ruim tien jaar geleden was ik bij een presentatie van Regina Hagen van de Duitse afdeling van Natuurkundigen voor Vrede. Ze sprak over het raketschild. Niet over een schild dat een heel gebied kon beschermen, maar over veel kleine schildjes. Klein en mobiel inzetbaar, daar had Hagen het over. Niet over de prestigeprojecten die – gek genoeg ook tien jaar later nog – vooral worden geassocieerd met het raketschild. Het ging over technologisch weliswaar geavanceerde en complexe, maar op d'n duur toch ook haalbare, systemen.
Hagen plaatste de ene na de andere zeepbel op een kaart. Onder de glimmende bellen zag je bij wijze van spreken het met raketten verdedigde land liggen. De glimmende buitenkant stond voor het bereik van de anti-raket raketten, bedoeld om de vijandelijke ballistische raketten te vernietigen. Er waren ook niet bedekte gebieden. Dat waren de gebieden van de vijand. Die was dus kwetsbaar geworden door de betere verdediging van de tegenstander.
Jaren later komt deze vorm van het raketschild, kleinere eenheden die samen een groter geheel vormen, terug in het Active Layered Tactical Ballistic Missile Defense systeem. Dit ALTBMD-systeem werd in 2009 door president Obama omarmd.
De belangrijkste 'wapens' die deel uitmaken van ALTBMD zijn: computers, commando- en controlesystemen en sensoren (C3I). Naast de C3I-systemen is ook technologie nodig die in staat is alle informatie te integreren en combineren en vervolgens door te sluizen naar de raket. Die technologie staat op land, is ingebouwd in voertuigen, maar vooral op schepen gezet. Er wordt eigen radar en observatie informatie verwerkt, maar ook informatie van andere schepen, voer- en vliegtuigen en satellieten. Uiteindelijk moet de anti-raket raket door de kracht van de klap de vijandelijke raket verpulveren. Om deze botsing op lange afstand te laten slagen is veel buitengewoon veel vernuft nodig. Een volledig geslaagde test heeft nog niet plaats gevonden.

NAVO-agentschap

Op de Waalsdorpervlakte zit het zogenaamde NC3A (NATO Consultation, Command and Control Agency) (2). Dit is een NAVO-agentschap wapentechnologie wordt onderzocht, aan oplossingen voor systeemintegratie wordt gewerkt, wapentechnologie ontwikkelt en onderzoeken op dit gebied coördineert. Het gaat dan veelal om technologie op het gebied van sensoren, radar, ITC e.d. De technologie die ook voor het raketschild van groot belang is.
Het belang van de ogenschijnlijk kleine NC3A organisatie blijkt uit het gegeven dat het instituut de komende twee jaar contracten kan verdelen ter waarde van 1,5 miljard euro. Belangrijker is dat NC3A de opdracht heeft meegekregen de ontwikkelingen op raketschildgebied in Europa te coördineren. Een eerste contract dat verband houdt met de territoriale versie – dat hele gebieden of zelfs heel Europa kan verdedigen – van het schild werd in september gesloten met een samenwerkingsverband van ingenieurs. De techneuten komen van EADS Astrium uit Frankijk, onderzoeksinstituut IABG uit Duitsland, Selex SI uit Italië, Qinetiq uit het Verenigd Koninkrijk, SIAC en Raytheon uit de VS en van TNO uit Nederland. Zij zullen het team vormen dat het ALTBMD-kantoor zal ondersteunen. Dit kantoor is eveneens in het NC3A in Den Haag ondergebracht. Een jaar lang gaan de technici onderzoek doen om vast te stellen welke technologie nodig is om het tactische raketschild om te bouwen naar een strategisch schild. In november werd ook een contract gesloten met het militair-industriële samenwerkingsverband van Raytheon en Thales (ThalesRaytheonSystems (TRS)) om een aantal leemtes in het huidige tactische systeem op te vullen. Het gaat om leemtes die geconstateerd zijn tijdens oefeningen en testen.

Oefeningen

Er is een scala aan oefeningen waarbij twee of meer van de vijf belangrijkste deelnemers aan het Europese raketschild zijn betrokken. De oefeningen zijn niet alleen bedoeld om militairen te trainen in het gebruik van de wapens, maar ook op fouten op te sporen zodat die gecorrigeerd kunnen worden (trial and error). Ten eerste is er de al sinds 1996 door Nederland georganiseerde Windmill oefening met Duitsland en de Verenigde Staten. De oefening is een van de redenen dat Nederland een vooraanstaande positie inneemt in de raketschildwereld. Windmill brengt lucht, land, zee en ruimte systemen samen en behoorde tot de eerste grootschalige raketschildoefeningen. Er wordt ook nationaal geoefend en er zijn tests in de Verenigde Staten waaraan op bilaterale basis Nederland, Duitsland en de NAVO-afdelingen, zoals NC3A, deelnemen. Het zijn vooral deze drie genoemde landen die het vaakst oefenen en testen. Maar ook Frankrijk en Italië nemen deel aan oefeningen om te kijken hoe wapensystemen op elkaar inspelen.(3) Eén van de bekendste tests met Nederlandse betrokkenheid is die waarbij het Nederlandse luchtverdedigings fregat Tromp betrokken was een raket boven de Stille Oceaan te traceren (TRACKEX). Daar is zelfs een YouTube filmpje van gemaakt.

Thales

Nederland loopt niet alleen voorop als het gaat om het organiseren van oefeningen. Als sinds halverwege de jaren negentig werkt Thales, destijds nog Thomson-CSF, aan een radar-, volg- en sensorsysteem dat ingezet kan worden voor het raketschild. Thomson Nederland deed samen met de John Hopkins University en Raytheon onderzoek hoe die apparatuur van het Nederlandse product geschikt kon worden gemaakt voor interactie met Amerikaanse rakettechnologie. Het ging destijds nog om de standaardraket voor het tactische raketschild (de SM-2). Nederland hield al lang voordat de vier luchtverdedigingsfregatten (LCF), begin deze eeuw, in dienst werden gesteld rekening met inzet ervan als onderdeel van een raketschild.(4)
Ruim tien jaar later werd op grond van de positieve ervaringen met de Nederlandse technologie tijdens TRACKEX door eerder genoemde partijen plus Lockheed Martin weer een studie gedaan. Nu ging het erom te uit te zoeken of er een schild tegen ballistische raketten op de Nederlandse fregatten kon worden geïnstalleerd. De vraag werd gesteld of de waarneming en volgsystemen voldoende krachtig waren om vijandelijke raketten vroegtijdig waar te nemen en op grote hoogte te volgen en er anti-raket raketten er op af te sturen. Het kan daarbij om eigen raketten gaan – die Nederland nog heeft – of raketten van andere landen. De resultaten waren zeer positief. Met relatief kleine aanpassingen zouden schepen ingezet kunnen worden als onderdeel van het ALTBMD. De Nederlandse systemen kunnen dan gebruikt worden voor het vinden en volgen van raketten op 2000 km afstand. Ze kunnen raketten sturen naar doelen buiten de atmosfeer.

Dit komt de NAVO niet slecht uit. De Thales of daarop gebaseerde systemen zitten op zo'n twintig moderne Europese marineschepen. Er is met die aanpassingen sprake van een flinke vloot die roulerend deze taak kan waarnemen. In januari schreef marine expert Richard Sharpe dat Nederland in Europa tot op heden de grootste stappen heeft gezet naar een maritieme raketschildcapaciteit.(5) Onlangs besloot Nederland de LCF-fregatten voor ruim 250 miljoen euro te voorzien van uitgebreide langs afstand radar (Extended long range, ELR).(6) Ondanks de bezuinigingen op de krijgsmacht, gaan deze investeringen in deze superwapens wel door. De schepen zijn als deze technologie is geïnstalleerd in staat de beruchte raketten vanuit Polen en met behulp van radarinstallaties in Tsjechië naar hun doel te sturen. Ze kunnen ook zelf uitgerust worden met die raketten. Maar die beslissing is nog niet genomen.
De schepen waren al het duurste wapensysteem dat Nederland had. Ze dreigen nu ook een belangrijk onderdeel te worden van een schild waartegen Nederland een kleine tien jaar geleden nog waarschuwde, vanwege een mogelijke wapenwedloop. Maar dat gold wel Zuidoost Azië. In Nederland zelf werd ook toe al gestaag gewerkt aan het verder uitbouwen van het schild.(7)

Martin Broek)
Zie voor een vermelding van veel van mijn artikelen over Nederland en het raketschild: Nederland bereidt de weg voor in Europa, januari 2009.

1) NC3A, NATO commanders successfully test command and control systems during missile intercept exercise, 17 november 2011.
2) Martin Broek, Raketschild in Den Haag, 10 augustus 2010.
3) Raymond Lenski, ALTBMD Simulation to the Joint CAX Forum, september 2011.
4) Op weg naar 2012, Marine Nieuws, september 1996.
5) Richard Scott, Aming High, Jane's Defence Weekly, 5 januari 2011.
6) Menno Steketee, Dutch frigates set to receive BMD capacity, Jane's Defence Weekly, 5 oktober 2011.
7) Antwoorden op parlementaire vragen over de Defensienota 2000, 28 januari 2000.

Geschreven voor Vredesmagazine dossier 'Raketschild'.

Nederland bereidt de weg voor in Europa

Het raketschild lijkt zo ver weg. Iets in Tsjechië en Polen, Alaska misschien. Leeftijdsgenoten denken aan Star Wars of SDI van Ronald Reagan uit de jaren tachtig.

Toch is het vrij dichtbij. Dat werd weer eens onderstreept door een schout-bij-nacht van de Amerikaanse marine. Brad Hicks is hoofd van de afdeling Aegis Ballistische Raket Verdediging (BMD).1 Hij haalt het schild enthousiast naar ons koude kikkerlandje.
Hicks: “De Nederlanders zijn erg trots op hun nieuwe luchtverdediging fregat en daar hebben ze gelijk in. Ze zijn gewend vooruitgeschoven operaties uit te voeren daar waar ballistische raketten een bedreiging vormen [?]. Ze willen met hun schepen die capaciteiten altijd bij zich hebben om te gebruiken gedurende de missie. (…) Ik beschouw hen als degenen die de weg bereiden voor de Europeanen.” Dit kan zo in een folder van Damen en Thales Nederland.

Thales woordvoerder Wormgoor is inmiddels vaste gast op dit blog. Hij zegt: “Tijdens een proef bij Hawaï onderschepte het LC-fregat Tromp een gelanceerde raket op 1000 kilometer afstand. Als het schip de geavanceerde Raytheon Standard Missile 3 raketten (SM-3) aan boord had in plaats van de oudere - voor standaard luchtverdediging bedoelde - SM-2, had hij de raket zeker neergehaald.” Hij kan het nog mooier zeggen: “De radar kan dus ook zeker de raket van de toekomst waarnemen.”2

Nederland heeft al de radarcapaciteit. Daar begint alles mee volgens Hicks. Ze heeft een lanceerinstallatie (Mk. 413) voor het afschieten van raketschildraketten. Nederland heeft ook de raketten (SM-2), maar inderdaad nog niet de echte raketschildraketten (SM-3) die van het anti-Ballistisch Missile (ABM)-verdrag niet mochten en op hoge snelheid buiten de atmosfeer kunnen knallen. Die komen er zeer waarschijnlijk aan.4 Dan kan de apparatuur van Wormgoor’s bedrijf zich echt gaan meten met de Verenigde Staten (die overwegen echter al weer zwaardere raketten, bedoeld voor grotere schepen).

Het op zee gestationeerde BMD-systeem wordt gezien als het meest succesvolle deel van het raketschild, zo schrijft ook Defense News. Nu is het in het begin van een nieuwe administratie natuurlijk handig hard op je eigen borst te kloppen. Daarmee wordt de boodschap afgegeven: ‘we doen het goed, maar krijgen we ook geld voor onze bijdrage!’ Hicks weet zijn tent zeker te verkopen: “Ik denk dat het een koopje is voor de belastingbetaler. Je koopt een oorlogschip dat miljarden kost en je besteedt ongeveer 45 miljoen dollar, plus de raketten, en je voegt een BMD capaciteit toe.” Toch is het niet alleen een verkoop verhaal. De gespecialiseerde pers stelt dit al jaren.

Als patriot die voor zijn vaderland vecht, vertelt Brad Hicks over de gevoelens van de opvarenden: “Als je een BMD-missie uitvoert en een raket de ruimte inschiet, dan maakt dat voor een jonge zeeman of officier aan boord een wereld van verschil. Je verdedigt niet alleen jezelf, maar je verdedigt een land, een stad, een woongebied.”

Dat is inderdaad wat het doet. Je verdedigt, bijvoorbeeld de Baltische landen vanuit de Oostzee als je Moskou aanvalt, of je verdedigt Zuid-Korea als je Pjongjang onder vuur neemt of Tokio als de aanval op China is gericht. Dit mag allemaal overdreven klinken; Moskou, Peking en Pjongjang zullen er wel rekening mee moeten houden.

Met de schepen kan je een land verdedigen en geen aanval zonder verdediging. Dat weet een schaker; dat weet een militair. De tegenstander weet dat hij zelf moeilijker kan terugslaan of aanvallen en zal daarom meer wapens kopen. Zo werkt het raketschild als een win-win generator voor de wapenindustrie. Eerst worden er honderden miljarden uitgegeven aan een schild en vervolgens door de tegenstander weer aan wapens die het weten te omzeilen. Die dreiging rechtvaardigt dan weer nieuwe bewapeningsuitgaven en zo gaat dat maar door.

Het raketschild zal een belangrijke oorzaak zijn voor een nieuwe wapenwedloop. Het is ook een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse interventiepolitiek elders in de wereld, letterlijk in het kielzog van de Amerikanen.

Halverwege 2009 wordt in Nederland een nieuwe stap op deze weg gezet als midden 2009 de behoeftestellingsfase van dit project zal worden voltooid.

Bronnen:
1) Christopher P. Cavas, ‘Rear Adm. Brad Hicks Head of U.S. Navy Aegis BMD’, Defense News 26 januari 2009.
2) Bart van den Dikkenberg, ‘Mobiele radar tegen Iraanse raketten’ Reformatorisch Dagblad 23 december 2008. Overigens heeft Nederland de SM-2 block 4A raket die zeker geen standaard luchtverdedigingsraket is, maar bedoeld voor BMD-taken binnen de atmosfeer.
3) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2006, LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Tweede Kamer 2005–2006, 30 300 X, nr. 25, p. 17. “Met de huidige verticale lanceerinstallatie MK41 op het LCF kunnen Evolved sea sparrow missile (Essm), Standard missile 2 (SM-2), TacTom langeafstandsraketten en onderscheppingstaketten tegen Theatre ballistic missiles (SM-3) worden gelanceerd. De lanceerinstallatie bestaat uit vijf modules van acht cellen. Een cel kan vier ESSM’s bevatten of één SM2, één TacTom en één SM3-onderscheppingsraket. Een LC-fregat zal per missie worden voorzien van raketten.” De SM-3 kent verschillende doorontwikkelde versies en lengtes, zie plaatje.
4) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2009, Tweede Kamer 2008–2009, 31 700 hoofdstuk X, nr. 2, p. 68.
Zie ook Wiki: De_Zeven_Provinciënklasse_(fregat)

Eerder blog:
Vuurwerk in de ruimte

Zie voor een overzicht van Nederland en het raketschild ook:
Vragen van de leden Van Bommel, Poppe en Van Velzen (allen SP) aan de ministers van Defensie en van Buitenlandse zaken over raketafweerinstallatie in Den Haag. Tweede Kamer 2007–2008, Aanhangsel 1791

Eerder schreef ik over het raketschild:
* SDI weet je nog? 2 september 2007
* Star Wars, maart 2007 (even geduld, duurt lang)
* Raketschild verder ontwikkeld, april 2006 (even geduld, duurt lang)
* ‘Overheidssteun voor Nederlandse wapenexporten’ p. 33 in Explosieve Materie, november 2003.
* 'Theatre Missile Defense' en de oplopende spanningen, 7 februari 2001
* Theatre Missile Defence in Europe:. Process by Stealth. (Martin Broek and Frank Slijper) maart 2001 (summarised in Melting the Iceberg Ending the Cold War in the Korean Peninsula & The Search for Global Peace, Transnational Institute with Focus on the Global South, Amsterdam, August 2001 and translated into Korean)
* Theatre Missile Defence januari 2001

vuurwerk in de ruimte

Het komende jaar zal iedereen een luisterend oor willen hebben van Barack Obama. Dat geldt ook de onderwerpen die door de regering Bush zijn verknalt, zoals het anti-ballistisch raket (ABM) verdrag.

 

In Defense News* komt Bruce Gagnon van het Global Network Against Weapons & Nuclear Power in Space aan het woord. De organisatie verzond gelijk na de verkiezing een brief naar Obama om ervoor te pleiten de plannen van Bush niet door te zetten.

Het Netwerk, dat in 1992 is opgezet, om oppositie te voeren tegen wapens in de ruimte, zegt dat het bouwen van het raketschild in Europa (Tsjechië en Polen) er “alleen maar toe bij zal dragen dat er een nieuwe Koude Oorlog en wapenwedloop wordt gecreëerd die zich als een schaduw over Europa en verder zal verspreiden.” Raketinstallaties tegen raketten in Polen zullen er bijna onvermijdelijk voor zorgen dat Rusland nieuwe offensieve kernwapens zal verwerven, zegt Gagnon, de coördinator van het Wereldwijde Netwerk.

Bij Netwerkleden is er een groeiende onvrede over de mensen die Obama uitkiest als zijn belangrijkste veiligheidsadviseurs, aldus Gagnon.

Volgens Gagnon is Robert Gates Obama’s keuze als Minister van Defensie verontrustend aangezien hij uit de regering Bush komt. Die zoals bekend een raketschild mogelijk achtte en het ook propageerde. De nieuwe adviseur voor Nationale Veiligheid, de gepensioneerde generaal der mariniers James Jones, was voorheen hoofd van de NAVO in Europa. Op 3 december steunde de NAVO unaniem de stationering van raketonderscheppende raketten in Polen en een raketschild radar in Tsjechië.
“Wat zal Jones Obama adviseren”, op het gebied van het raketschild? Zo vraagt Gagnon zich retorisch af.

Ook senator Hillary Clinton, Obama’s keuze voor het Ministerschap op Buitenlandse Zaken “is een havik”, zegt hij.

“Het is geen beste start” dat de net gekozen Obama “conservatieven uitzoekt” als zijn topadviseurs op het gebied van militaire en Buitenlandse Zaken, aldus Gagnon.
Volgens een analiste van de Herritage Foundation heeft Obama zelf “met succes en opzettelijk zijn dubbelzinnigheid gegeven” als het ’t Europese raketschild betreft. Hij kan nu dan ook iedere kant op. De formele positie van Obama is dat hij het raketschild steunt, maar het stationeren niet zal steunen voordat aangetoond is dat het werkt. (tot zover Defense News *)

Obama's positie lijkt een vrijbrief om die delen te installeren en in te zetten die werken. Niet alle onderdelen van het schild hebben een zo hoog technologie gehalte dat aan de werkzaamheid in de nabije toekomst getwijfeld kan worden. Niet alle delen lijken weggelopen uit het Star Wars verhaal. Er zijn delen die al werken en ieder jaar zullen dat er meer zijn. Zo kan met de introductie ook onder Obama rustig begonnen worden.

Jaren geleden schreef ik over die kleinere delen het volgende:
“Ook al lijkt het beschermen van interventie legers de belangrijkste taak voor het Raketschild voor het Slagveld (Theater Missile Defence, TMD) in de toekomst zal het mogelijk zijn er hele landen mee te beschermen. David Martin, hoge medewerker van the US Ballistic Missile Defense Organisation, heeft gezegd dat “(…) als raketsystemen een langere afstand kunnen overbruggen, dan zal de NAVO moeten een raketschild bestaande uit meerdere lagen moeten overwegen voor grootschaliger bescherming van NAVO grondgebied en bevolking.”

“In andere woorden een Raketschild voor West en Centraal Europa. Wij zijn ons bewust van de technologische en financiële horden die nog genomen moeten worden. Echter de programma’s ontwikkelen zich en ook ‘de minder bekende programma onderdelen' moeten worden gevolgd om te voorkomen dat Europa zijn raketschild krijgt, zoals nu al gebeurd in Oostazië.”(p. 25) (een mooiere maar langzamer ladende versie hier)

Dit raketschildblog wilde ik maken op basis van het fragment uit Defense News afgerond met een stukje eigen tekst uit een oud, maar nog steeds actueel, raport.

Bij het schrijven merkte ik weer hoe ingewikkeld het is om te schrijven over het raketschild. Wat is er tegen verdediging? Zijn er geen schurken dan? Moeten wij niet vrezen voor Iraanse raketten of de Amerikanen voor Noord-Koreaanse? Is het niet naïef om tegen het miljarden verslindende project te hoop te lopen en als een lemming je eigen oceaan tegen te komen? Mijn antwoorden zullen zijn:

niets,
ja wel,
nee,
nee.

Die korte antwoorden zullen weinigen overtuigen. Maar of lange antwoorden dit blog een goed blog voor de oude jaarsdag en nacht maken en wel overtuigend? Ik betwijfel het en laat het zo. Kom maar op.

* William Matthews, 'Missile Defense Friends, Foes Vie for Obama's ear', Defense News 8/12/8, p. 10

Geschreven voor Volkskrantblog 30 december 2008

Veilig oorlogvoeren

Fotobijschrift: Een testlancering van een SM-3 raket op 22 juni 2006 vanaf de kruiser USS Shiloh (CG 67).
Klik voor meer informatie.

---

Op het moment dat schepen met een systeem voor Ballistische raketverdediging (BMD) operationeel inzetbaar worden in 2008 vragen gevechtscommandanten ernaar dat ze ingezet worden om in hun gebieden te patrouilleren.”

Met die zin begint een artikel in Defense News van begin januari dit jaar. Het gaat bij deze 'gebieden' om de grote regionale militaire commandando’s die de operaties leiden in de Perzische Golfregio, Middellandse Zee, Afghanistan en rond Korea.

Het raketschild is niet langer een verhaal van de toekomst, maar een realiteit waaraan veel geld wordt en nog zal worden verdient. Vorig jaar besloot President Obama een ander raketschild op te zetten dan zijn voorganger. De nadruk zou komen te liggen op kleine systemen. Persbureau Bloomberg stelt op grond van een begroting die het in handen kreeg dat de uitgaven ervoor in de periode 2011-2015 toe nemen met € 3,2 miljard. Dit komt boven op de jaarlijkse budgetten. Het betekent extra raketten, zoals de Thaad en SM-3 en grondradarsystemen. Voor 2010 is € 5,4 uitgetrokken. Dit was minder dan onder Bush, maar met de extra gelden zit Obama al weer bijna op hetzelfde niveau.

Er wordt door militairen in de VS geklaagd dat de raketten goed zijn, maar dat de radarsystemen ze niet bij kunnen houden.¹ Niet voor niets wordt vaak naar Thales (Nedeland) gekeken dat een eigen systeem heeft (Smart-L en APAR) dat Europeeswijd kan worden ingezet en samen met de Amerikaanse systemen een belangrijk onderdeel van het gelaagde NAVO-raketschild kan worden.²

“European assets include the Dutch Navy’s SMART-L radar, which is undergoing an upgrade to a Mark 2 version, and possibly SMART-L/LRR radars on other Eu­ropean warships such as the French and Italian Horizon frigates and the British Type 45 Daring­class destroyer.

These seaborne sensors, mixed with ground-based sensors such as GS1000 radars and U.S. AN/TPY-2 radars, could feed a common oper­ational picture if they were con­ nected into the same command­and-control system, as part of NATO’s ALTBMD system.”

Als bij een volgende oorlog een Nederlands fregat wordt uitgezonden dan verdedigt dit alleen een vliegdekschip – zoals tijdens de Irak oorlog van 2003 - maar een hele regio tegen vijandelijke raketten. Nederland maakt daarmee het oorlogvoeren veiliger voor de NAVO of welke coalitie waaraan ons land deelneemt dan ook.

Bronnen:
1) Broader Role for Thales Radar Could Help NATO Build Common BMD Picture, Defense News 4 januari 2010;
2) U.S. Navy Juggles Ships To Fill BMD Demands, Defense News 4 januari 2010; Lockheed, Raytheon Gain in Gates’s Europe Missile-Defense Plan, Bloomberg.com, 14 januari 2010.

Eerder schreef ik over het raketschild:
* Nederland bereidt de weg voor in Europa, 3 februari 2009
* SDI weet je nog? 2 september 2007
* Star Wars, maart 2007 (even geduld, duurt lang)
* Raketschild verder ontwikkeld, april 2006 (even geduld, duurt lang)
* ‘Overheidssteun voor Nederlandse wapenexporten’ p. 33 in Explosieve Materie, november 2003.
* 'Theatre Missile Defense' en de oplopende spanningen, 7 februari 2001
* Theatre Missile Defence in Europe:. Process by Stealth. (Martin Broek and Frank Slijper) maart 2001 (summarised in Melting the Iceberg Ending the Cold War in the Korean Peninsula & The Search for Global Peace, Transnational Institute with Focus on the Global South, Amsterdam, August 2001 and translated into Korean)

* Theatre Missile Defence januari 2001

Volkskrantblog 19 januari 2010

SDI: weet je nog?

In 1988 is de zogenaamde Strategic Defense Initiative Organisation (SDIO) opgericht. SDI het is een afkorting uit lang vervlogen tijden. Star Wars werd het door de vredesbeweging genoemd en het was een plan van Ronald Reagan en de zijnen om een geldverslindend project op te zetten om in de ruimte oorlog te kunnen voeren.

SDIO bestaat nog steeds. Sterker nog het komt van drie tot zes september bij elkaar om te confereren over Ballistic Missile Defence. Want zo heet Star Wars twintig jaar later. De bijeenkomst zal plaats vinden in Maastricht. Boeing steunt de organisatoren, met wat is onduidelijk, maar de luchtvaartreus zal wel voor de kosten opdraaien, want we zijn er op de wereld voor mekaar, zo helpen wij elkaar. Zo gaat dat tussen militairen, industrie en politiek. In het verleden noemde we dat Militair Industrieel Complex, maar dat klinkt zo jaren zeventig. Het programma is dan wel samengesteld door de grootste wapenfabrikanten in de wereld, terzijde gestaan door ambtenaren van de ministeries van Defensie van Australië, Duitsland, Frankrijk, Israël, Italië, Japan, Nederland en het Verenigd Koninkrijk en een Nederlandse luchtmacht officier, maar MIK, met een K is uit de tijd en met een C ook. Het is gewoon een vakbeurs voor raketschilddeskundigen met verschillende achtergrondsdiciplines. De Nederlandse Inschakeling Industriële Defensieopdrachten (de engeltalige naam bekt net iets gemakkelijker: Netherlands Defence Materiel Organisation) is gastheer van het evenement.

Als defense met een S wordt geschreven is het Amerikaans en dat is deze multinational Ballistic Missile Conference in het Maastrichtse MECC zeker ook. Dat blijkt alleen al uit de opzet van de veiligheidsmaatregelen. Wel een op het internet vindbare uitnodigingsbrochure, maar verder moet alles zoveel mogelijk stiekem. Uit de uitnodiging: “Non-US delegates must demonstrate national authority/support to gain access to the conference through the U.S. foreign visit request process described in this brochure. Persons will not be allowed to participate in the restricted elements of the conference if they do NOT have clear national endorsement of their individual authority to receive U.S. SECRET information or its national equivalent, including NATO SECRET.” *

Wat mogen deze uit een James Bond film weggelopen bezoekers dan in Maastricht doen? Ze mogen oorlogje spelen op een simulator. Je eigen effectieve verdediging opzetten door het gebruik maken van wapens op zee en land. “Assisted by experienced wargame engineers, you’ll fight the simulated ballistic missile battle as either a firing unit commander or as a higher headquarters commander controlling the units assigned to you.” Een ‘jongensdroom’ gaat in vervulling. Koude Oorlogje spelen aan de voet van de Sint Pieter, wow! Daarnaast heel veel, echt heel veel en zware werkgroepen, over bijvoorbeeld ‘Rocket Motors Burning Gelled Popellants for BMD Interceptor Kill Vehicles’.

In de trein waar ik dit conferentieprogramma las nam ik ook het Nederlandse blad Armex; ‘op de bres voor de KL [Koninklijke Landmacht]’ door. Ook hier raketschildberichten. Nederland heeft nog geen kill vehicle, maar wel de modernste Patriot raketten en zeer goede volgradar van een Hengeloos bedrijf en die zouden samen als onderdeel van het raketschild ingezet kunnen worden, aldus dit Defensieblad.

Iedereen dacht dat de tweederangs cowboyfilmheld helemaal gek was, maar Reagan koos uiteindelijk voor een vlucht naar Reykjavik en sprak met Gorbatsjov over kernontwapening. De dooi in de Koude Oorlog begon eventjes. Hoe we de helden van de nieuwe Koude Oorlog zover krijgen ik weet het nog niet. Dat het belangrijk is om deze congsi tussen het MIC uit de VS en Europa aan te pakken lijkt me evident. Wie de oplossing heeft: wint een Senseo koffiezetapparaat.

2007-09-02

noot:
* Year 2007, Multinational BMD Conference and Exhibition, AIAA. Kapitalen NIET van auteur maar overgenomen uit brochure.

Past mooi bij mijn ander raketschild stukken. Zie de tags.

Raketschild in Den Haag (deel 2)

vervolg van: Afghanistan oorlog in Den Haag (deel 1)

Het NC3A levert technologie toegesneden op bestaande conflicten, maar ook voor wapensystemen van de toekomst. De hoofdtaak voor het NC3A is het opzetten van een gelaagd raketschild.

‘Schild’ dat klinkt nauwelijks als een wapen, maar als verdediging en naar middeleeuwen. In die middeleeuwen was het meestal onderdeel van een bredere wapenuitrusting. Daar hoort ook een zwaard of mes bij. Hoe beter je schild is, hoe veiliger je een aanval in kan zetten. Vervolgens is het voor de tegenstander de uitdaging om een wapen te ontwikkelen dat het schild waardeloos maakt. Kortom ook schilden kunnen een wapenwedloop inluiden en vormen een onderdeel van een wapenuitrusting. Dat principe is nog altijd geldig, maar het schild van het NC3A wordt niet gedragen door een ridder, maar bestaat uit samenwerkende onderdelen die verschillende landen op land, water, in de lucht en in de ruimte hebben rondkarren, vliegen of dobberen.

Vorig jaar meldde president Obama dat de raketschildbases in Polen en Tsjechië van de baan waren. De VS zou zich gaan richten op een gelaagd raketsysteem dat bestaat uit losse onderdelen, het zogenaamde ALTBMD-systeem. Het leek voor de buitenstaander alsof het om een nieuw schild ging en het oude van de baan zou zijn. Dat is een misvatting. Al sinds begin jaren negentig wordt er binnen de VS en NAVO over een dergelijk systeem gedacht. De VS kozen al eerder deze eeuw voor het concept. Door de Obama administratie zijn de politiek en technisch moeilijk haalbare en kostbare delen weggesneden. In plaats daarvan zijn de kaarten gezet op een systeem van losse onderdelen zoals marineschepen, verschillende typen raketten, radarsystemen en waarschuwingssatellieten. Het raketschild is veranderd van een prestigieus project met grote bases her en der binnen de NAVO naar een gelaagd systeem dat bestaat uit kleinere eenheden die een kleinere gebied kunnen verdedigen. Klein is relatief en betekent hier bijvoorbeeld half West-Europa.

Verschillende landen leveren er al onderdelen voor zoals Duitsland, Frankrijk, Italië, de VS en Nederland. Spanje en Griekenland komen daar binnenkort nog bij. De bijdragen worden betaald uit de nationale begrotingen. De Verenigde Staten levert verschillende kostbare systemen, Griekenland alleen een verouderd raketsysteem. Al die systemen moeten in een groter systeem kunnen worden ingebracht, volgens het plug en play principe. Zo ontstaat dan een geheel waar de hele NAVO zijn voordeel mee kan doen. Het gelaagde systeem is in eerste instantie inzetbaar tegen raketten voor de korte en middellange afstand, maar op termijn moeten er ook lange afstandsraketten mee uit de lucht gehaald kunnen worden.

Het zwaarte punt ligt op marineschepen met zware radarcapaciteiten van Amerikaans of Nederlands ontwerp. Deze schepen moeten een zogenaamde SM-3 raket afvuren op een ballistische raket die aan het opstijgen of dalen is en deze met kinetische energie vernietigen. De anti-raket raket ontwikkelt daarbij een enorme snelheid van meer dan 4km/s. Dat is hogere raketsnelheid dan was toegestaan in het anti-ballistische raket verdrag (ABM), waar de VS in 2002 uitstapten. Raytheon vergelijkt deze raket met een tientonner die met een snelheid van 1000km/u over de weg raast. In het raketschild overzichtsrapport uit februari van het Pentagon wordt de raket genoemd als wapen tegen intercontinentale ballistische raketten (ICBM’s). Dat zijn de raketten met het grootste bereik. Over die capaciteit bestaat twijfel. Dit soort twijfel is dan wel weer gunstig voor de industrie. Nu al wordt gewerkt aan een betere versie.

Stephen D. Terstegge stelt in een studie voor het NC3A en Amerikaanse Missile Defence Agensschap uit april 2007 dat Nederland de SM-3 raket in 2015 aan zal schaffen. Dat lijkt ook logisch aangezien de Nederlandse radar in 2006 al is ingezet bij een test in de Stille Oceaan met de raket. Er is zelfs een youtube filmpje over gemaakt.

Vragen aan het ministerie van Defensie in 2007 over de aanschaf kregen een ‘wacht maar af’ antwoord: “Op dit moment worden mogelijke vervolgstappen bestudeerd. Zodra daar aanleiding toe is zult u hierover worden geïnformeerd.” In het zogenaamde Materieelprojecten Overzicht staat dat de aanschaf wordt voorbereid. In de tussentijd versterkt Nederland zijn capaciteiten door overeenkomsten met de VS rond technologieoverdracht. (‘Ballistic Missile Defence in the European Theater: Political, Military and Technical Considerations’, p. 66)

Spookprojecten werden ze tot 1995 genoemd, de materieelplannen die in de krijgsmacht worden uitgewerkt voordat ze formeel bestaan. Zo komt een wapen sluipenderwijs de krijgsmacht binnen. Na jaren van voorstudies gaan materieelplannen naar de Tweede Kamer en die kunnen moeilijk nee zeggen en praten nog wat over inschakeling van de Nederlandse industrie of Europese aanbestedingen. In dat jaar raadde staatssecreatris Gmelicht Meijling het gebruik van de term af en stelde hij voor ze 'projecten in multinationaal verband' te noemen.

Volgens Terstegge is Nederland het braafste jongetje in de raketschildklas: “Op het moment, lijkt alleen Nederland de politieke ambitie te koesteren om een verdediging tegen ballistische raketten op te zetten in de nabije toekomst.” In 2007 stelde hij dat er een land nodig is om de Europese integratie van raketschildsystemen vorm te geven. Op de Amerikaanse ambassade in Den Haag schuift men Nederland naar voren, het land dat na Japan het meeste presteert op het gebied van het raketschild, aldus een ambassademedewerker die Terstegge sprak. Naast technische samenwerking (Thales Nederland staat in hoog aanzien) en inzet van de Nederlandse marine, leidt Nederland ook al jaren een grote raketschildoefeningen. Het rijtje pluspunten van Nederland wordt afgesloten met de praktische constatering dat hier het NC3A is gevestigd en dat Den Haag een paar uur rijden van het NAVO-hoofdkwartier in Brussel ligt. “Den Haag gebruiken als centrum voor internationale samenwerking op het gebied van het raketschild ligt voor de hand (…),” aldus de onderzoeker van het Naval War College in de VS, Terstegge.

In 2008 wordt het NC3A in Den Haag benoemd tot beheerder van het gelaagde raketschild programma. Het is verbonden met operationele en test faciliteiten door de hele NAVO en werkt samen met de raketschild organisatie van het Amerikaanse leger. Het is kortom de spil in de ontwikkeling van het gelaagde raketschild. Kort daarna stellen drie leden van de SP-fractie gedetailleerde en specifieke vragen over de rol van Nederland. Er komt een ‘het heeft niet zoveel om het lijf’ antwoord. Daarna is het stil geweest op wat opmerkingen in debatten na. Wat de technische samenwerking met de VS behelst? Of het wenselijk is dat Nederland de spil binnen het NAVO-raketschild is? Welke functie de medium power radars die Nederland aan gaat schaffen binnen het raketschild gaan spelen? Dit zijn vragen die niet of nauwelijks gesteld zijn. Als Obama zegt dat het ALTBMD-programma de nadruk zal krijgen bij verdere ontwikkelingen is dit wereldnieuws. Maar er wordt nauwelijks gevolgd dat Nederland aan de rand van Den Haag een Amerikaans programma Europa binnen loodst.

Het agentschap is het voertuig om pragmatisch de interne tegenstellingen en problemen met het opzetten van een megawapenprogramma, wat het schild is, te lijf te gaan. Naast de taak om naar standaarden te zoeken tussen de systemen uit verschillenden landen om het plug and play mogelijk te maken, heeft het NC3A nog een taak en dat is ervoor zorgen dat dit een Europees-Amerikaans project wordt. Het raketschild lag gevoelig in Europa. De angst voor ballistische raketten is hier minder dan in de Verenigde Staten. De noodzaak om nieuwe grootse stappen te zetten wordt dan ook minder gevoeld terwijl Iran (dit land wordt steeds opgevoerd als reden voor het schild) wel dichterbij Europa ligt.

Voor de VS heeft de samenwerking met Europa verschillende voordelen. Het bindt Europa aan de Verenigde Staten op een belangrijk militair project. Tevens is het van geostrategisch belang voor de VS om ook vanuit Europa een schild te hebben naar het oosten (o.a. richting Rusland, al zullen ze dat niet snel openlijk zeggen) Noord-Afrika en het Midden-Oosten. De NAVO haalde onlangs Israël bij haar raketschildactiviteiten. Niet alleen binnen de NAVO ook op bilateraal gebied heeft de VS raketschildsamenwerkingsverdragen gesloten, zoals met Australië, Zuid-Korea en Japan. Goed beschouwd wordt er een paraplu tegen ballistische raketten opgestoken rond het vasteland van Azië (inclusief het Midden-Oosten).

Nu alle kaarten op een gelaagd systeem worden gezet is de coördinerende en faciliterende rol van het NC3A nog belangrijker dan hij al was. Ook de daar ontwikkelde technologie is uiteindelijk bedoeld om te komen tot een systeem dat lange afstandsraketten te lijf kan. Net als de door Reagan en Bush gepropageerde systemen. De bases in Oost-Europa zijn dan wel van de baan, maar op de raketschild basis in Alaska worden nog steeds nieuwe raketten opgesteld. De Russen hebben al gewaarschuwd dat als het raketschild ze teveel bewegingsruimte gaat ontnemen ze uit het onlangs gesloten START-verdrag over de reductie van kernwapens zullen stappen.

In Nederland vinden testen en oefeningen plaats voor het schild nog steeds plaats. Zo is in mei van dit jaar getest of het systeem voldoet aan de minimum eisen en in juli werden verplaatsbare commandocentrales voor het raketschild getest. De strijd tussen schild en zwaard krijgt vanuit Den Haag een nieuwe impuls.

Dit artikel is geschreven in het kader van een onderzoek naar de Nederlandse betrokkenheid bij de oorlog tegen het terrorisme door Martin Broek, mogelijk gemaakt door de Fondsen Pascal Decroos en Stichting Democratie en Media.

Zie ook: kranten

het regent geen raketten

Katten, honden, een beer en een muis

Van katten houd ik meer dan van honden. Al eerder schreef ik over beide zoogdieren in de Amerikaanse politiek. Ook nu staan de Republikeinen weer voor de honden en de Democraten voor de katten. Katten zijn slimmer dan honden, denk ik, en sluwer.

Half juni sprak de Defensiecommissie van het Congres over de Pentagonbegroting voor 2010. In die bijeenkomst, over de besteding van bijna 500 miljard euri’s, ging een belangrijk deel van de tijd naar het raketschild. Een kostenpost van 6,6 miljard euro. 863 miljoen minder dan in 2009, maar nog altijd vergelijkbaar met het defensiebudget van België en Portugal samen.

De Democraten wilden nog minder en Republikeinen nog meer. Niet alleen dit was voorspelbaar. Dat waren ook de argumenten. Alaska kan toe met minder lanceerinstallaties, omdat die voldoende verdediging tegen Noord-Korea bieden. Republikeinen brachten naast Korea ook nog Iran instelling om hun wensen kracht bij te zetten. Ahmadjinedad en Kim Jong-il lijken tegen wil en dank de grootste vrienden van de Westerse wapenindustrie en militairen.

Toch niet echt. De Republikein Barlett: “Zowel Iran als Noord-Korea zullen nooit een raket van het eigen grondgebied op ons afschieten.” Als ze het wel zouden proberen worden ze ‘verdampt,’ zei deze vrolijke Frans. Hij meldde en passant ook dat de raketten in Alaska strategisch onbelangrijk zijn, maar toch gebouwd moeten worden om banen te behouden. Een ongekend simplisme gepaard met een schromeloze duidelijkheid. Een houding die laat zien wie de broodheren en waar de kiezers te winnen zijn.

Democraten kunnen daar tegenover zetten dat de megaprojecten van de afgelopen jaren alleen geld opslorpen en weinig resultaten opleveren. Het geld moet volgens hen naar kleine projecten die samen ook een volledig raketschild opleveren. Het gaat daarbij om een heleboel installaties verspreid over land, maar vooral op zee. Dat wordt de prioriteit voor het schild onder Obama.

Daar komt ook dat kleine landje aan de Noordzee om de hoek kijken. Zeg maar de gewiekste muis. Regelmatig prijken Thales Netherlands en de nieuwste klasse Nederlandse marineschepen als hoezepoezen op de voorpagina’s van de defensiebladen; in verband met juist dit raketschild.

De technologie is zo goed dat hij door alle deskundigen opgehemeld wordt. Nederland heeft al een schip met raketschild capaciteiten: de Hr. Ms. Tromp. Een simpele modificatie aan de soft- en hardware was daartoe voldoende. Die zal er ook snel zijn voor de zusterschepen, als het ligt aan de commandant van het marineschip De Zeven Provinciën, Ruud Raemakers. Is die kogel door de kerk dan zijn er alleen nog nieuwe raketten nodig. De schepen kunnen dan niet alleen vijandelijke raketten tot op honderden kilometers opsporen, maar ze ook tot buiten de atmosfeer neerhalen.

De installaties in Tsjechië en Polen zijn vooral politiek van waarde. Ze brengen de grens van de Westerse verdediging steeds meer richting Rusland. Zoals China in het Oosten, wordt Rusland in het Westen ingesnoerd. Het Kremlin ziet zeker dit Oosteuropese deel van het Schild als een bedreiging en meet dat, als onderdeel van een symboolpolitiek, breed uit. De beer sliep maar was niet dood, lijkt de boodschap.

Het schild is daarmee wel een sta in de weg voor verdere nucleaire ontwapening. Een obstakel dat daarmee ook voor een groot deel van het Amerikaanse establishment een gewenst effect heeft. Zij zien Obama graag op een ‘realistische koers’ en Poetin (sorry Medvedev) dwingt hem daartoe. Zo heeft het raketschild voor ontwikkelingen in de richting van vrede en veiligheid en nucleaire ontwapening een naar bijeffect.

Katten en honden trekken in de praktijk samen op tegen de beer. Het is de muis die om de hoek staat te lachen.

Martin Broek

10 juli 2009 (geschreven voor www.konfrontatie.nl)

Zie ook de Tsjechische petitie tegen het raketschild.

Bronnen:
* Richard Scott, ‘Picture perfect: system integration is the prime enabler for Dutch LCF frigate’ JIDR juni 2000, pp 50-51.
* Clifford J. Levy en Peter Baker , ‘U.S.-Russia Nuclear Agreement Is First Step,’ New York Times, 6 juli 2009.
* William Mathews, ‘Democrats Voto To Cut U.S. Missile Shield Spending, Defense News 22 juni 2009.