Zeilen op een wapenwedloop in Zuid-Amerika

Diplomatie is een kunst. Klippen omzeilen is er een essentieel onderdeel van. Vorige week werd in Chili gevierd dat een nieuw marineschip aan de vloot werd toegevoegd. De minister van Defensie van Chili, Vivianne Blanklot, had de moeilijke taak om verhalen dat Chili met zijn grootschalige wapenaankopen de wapenwedloop in Zuid-Amerika zou versterken te ontzenuwen.

“Met Argentinië onderhouden we een open dialoog, en ze weten precies wat wij [aan wapens] hebben en wat we kopen. Zij zijn een soortgelijk wapenaankoopprogramma begonnen, net als bij ons vervangen ze hun wapens.” Zo dat is mooi gezegd, je hoort het de Minister denken. De grootschalige wapenaankopen hebben helemaal niets met een wapenwedloop te maken, maar zijn slechts onderdeel van het traject om de krijgsmacht up-to-date te brengen.

Maar dan ligt er nog een probleem, want het grensconflict met Argentinië bestaat wel, maar dat met Peru is veel belangrijker. Peru zegt openlijk dat het meer wapens nodig heeft om zich eventueel tegen buurland Chili te kunnen verdedigen. Daar worden geen rotsen omzeild, maar klip en klaar duidelijk gemaakt waarom nieuwe en dure wapens worden aangekocht.

Wederom Blanklot. “Met Peru en alle andere buren willen we dat niveau van vertrouwen ook bereiken.” Hier ligt het probleem want Peru zegt dat het buurland Chili en zijn vele wapenaankopen niet vertrouwt. Blanklot lijkt schipbreuk te gaan leiden, maar vervolgt: “Ik geloof dat ook met betrekking tot Peru belangrijke stappen ( de zogenaamde bi-laterale 2+2 bijeenkomsten) zijn gezet naar mee vertrouwen.” Maar dat kan toch niet verhullen dat sinds november 2005 de verhoudingen tussen beide landen zijn verhard en van groter vertrouwen is allerminst sprake.

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt bovendien dat grensconflicten het vaakst aanleidingzijn voor het uitbreken van gewapende conflicten (zie: What do we know about War, (Rowman & Littlefield Publisher: Lanham, 2000) nauw gelieerd aan de Correlates of War project.) Toch weet Nederland een slaatje te slaan uit de Zuidamerikaanse wapenwedloop, die geen wedloop mag heten. Zie hier voor meer informatie over de Nederlandse leveringen.

Bron citaten: Chileens Ministerie van Defensie; 26 oktober 2006, web-posted Oct. 30, 2006 en vertaald door Defence & Aerospace.

Wapenleveranties nemen vlucht

“Hoge ambtenaren van Defensie en vertegenwoordigers van defensie-industrie [maken] de afspraak dat ze een bezoekje aan Chili zullen brengen,” schreef ik op grond van een email van een TNO medewerker uit maart 1997.

Dat is al weer enige tijd geleden, maar sindsdien heeft de Nederlandse wapenhandel met Chili een enorme vlucht genomen. Tanks, fregatten, pantservoertuigen en F-16 gevechtsvliegtuigen, een compleet leger verhuisde naar het Zuid-Amerikaanse land aan de Stille Oceaan.

In 2009 staat alweer de volgende levering op stapel. Deze heeft een waarde van 270 miljoen dollar (193 miljoen euro) en hoort daarmee tot de grotere wapenleveranties. Dit alles blijkt uit onderzoek dat onlangs is gepubliceerd in Jane’s Defence Weekly.* Eind mei zal de aankoop officieel bekend gemaakt worden tijdens een bezoek van de Chileense president Michelle Bachelet aan Nederland.

De zaak leek vorig jaar al in kannen en kruiken, maar het Chileense ministerie van Financiën vond de aankoop tot nu toe niet verantwoord. Dit standpunt sluit aan op kritiek die Oxfam Novib jaren geleden al uitte over de grootschalige wapenaankopen van Chili. Kritiek die nadrukkelijk onderstreept werd in een brochure die de Nederlandse Campagne tegen Wapenhandel over de wapenhandel met Chili schreef en sindsdien regelmatig laat horen:

“De massale wapenaankopen door Chili worden gefinancierd uit een onder het Pinochet-regime ingesteld fonds dat gevoed wordt met een deel van de winst van de nationale koperindustrie. Het is momenteel gevuld met naar schatting 3 miljard US $. In plaats van investeringen in de sociaaleconomische infrastructuur gaan extra inkomsten naar de krijgsmacht. Ook elders in de regio wordt dankzij een florerende grondstoffenhandel, gevoed door exploderende marktprijzen, de -deels verouderde- bewapening flink opgevoerd. (…) Chili [kan] als een van de aanjagers van de toenemende bewapening in de regio worden gezien.”

Het doet ook de spanningen in de regio geen goed al dat Nederlandse wapentuig, maar dat zal Nederland verder een worst zijn als het maar van zijn overbodige wapens afkomt

Martin Broek

Leveringen in 2007

Tanks als koopwaar

Nederland heeft sinds 1998 een grote hoeveelheid tanks aan Chili geleverd. Chili wil nu van honderd van die tanks af, omdat het een modernere tank van het zelfde type wil kopen.* Voor een deel daarvan heeft Chili al een klant. Ecuador zal dertig van de Chileense tanks kopen. (Mogelijk nog meer.) Bijkomstig voordeel is dat Ecuador net als Chili een moeizame relatie heeft met buurland Peru.

Omdat de tanks uit Nederland kwamen en in Duitsland zijn gebouwd moesten beide landen toestemming geven voor de leverantie. Zowel Duitsland als Nederland hebben die verleend. De tanks gaan nu hun vierde leven in. Van Duitsland naar Nederland, van Nederland naar Chili en van Chili naar Ecuador.

Het doorsluizen van wapens wordt in de militaire literatuur cascading genoemd, watervallen. Dit is hiervan een duidelijk voorbeeld. Geweren gaan in de loop der tijd van hand tot hand. Tanks blijkbaar ook.

Duitsland en Nederland hebben nu beide iets te zeggen over de doorleverantie. Dat is dus contractueel vastgelegd. Dat is heel prettig want het gaat hier om zware wapens en niet om landbouwmachines. De zaak roept toch een aantal vragen op.

Als Ecuador nu weer een nieuwe klant zoekt, wat dan? Moeten Duitsland, Nederland en Chili dan allen toestemming verlenen, of houdt de invloed van een of meer van de landen nu op? Kan Ecuador zonder problemen de tanks doorleveren aan, noem eens een willekeurig land, Iran? Dit ook als een van de landen of het afgevallen land er moeite mee heeft?

Op welke manier wordt het verlenen van toestemming voor deze export aan de Tweede Kamer gemeld? (Voor Nederlandse wapenexport is er een methode om dit te rapporteren, maar voor toestemming niet persé.) Weet Nederland al wie de overige zeventig tanks over wil nemen? Wat gebeurd er als Nederland geen toestemming verleent?

Allemaal vragen waarop - voor zover ik weet - geen antwoord is.

* bron: José Higuera, ‘Ecuador agrees to buy ex-Chilean Leopard 1V tanks,’ JDW 14 januari 2009

Wapens of Ontwikkeling

Vijf jaar geleden begon de campagne 'breng wapenhandel onder controle.' Een onderdeel van deze campagne zijn studies naar verschillende aspecten van wapenhandel. In juni 2004 verscheen: 'Wapens of Groei' [Guns or Growth]. Het rapport gaat in op de verbanden tussen ontwikkeling en wapenexporten. Het rapport stelt dat grote en niet-noodzakelijke wapenaankopen ten koste van sociale en economische middelen. Het lijkt me belangrijk genoeg om het nog eens te diepen.

Ontwikkelingslanden kunnen zich de aderlating niet veroorloven, waarbij veel geld wordt besteedt aan dure wapens. Men kan zelfs James Wolfensohn (directeur Wereldbank) citeren die stelt dat er een fundamenteel probleem is in een wereld waar 900 miljard dollar wordt uitgeven voor militairen, 325 miljard aan landbouwsubsidies en slechts 50 á 60 miljard aan ontwikkelingshulp.

Nederland komt in het rapport nauwelijks aan bod. Daar waar het wel wordt genoemd, gebeurd dit vooral in positieve zin. Nederland houdt wel degelijk rekening met de economische capaciteiten in het ontvangende land, zo stellen de schrijvers. Het klopt dat Nederland hiermee precies een keer rekening heeft gehouden bij het afwijzen van een vergunning voor springstoffen om mijnen te ruimen aan Pakistan. Ook over 2003 is er weer een afgewezen naar hetzelfde land, nu betrof het motoren voor F-16's. Het gaat daarbij om relatief kleine levering met nauwelijks een ontwikkelingsaspect.

Wapenexporten naar Chili worden in het rapport uitgebreid behandeld. Er wordt uitgebreid aandacht besteed aan F-16 leveranties van de Verenigde Staten, maar Nederlandse luchtmacht en marine leveringen voor vele honderde miljoenen ontbreken volledig. Terwijl Nederland tot de belangrijkste wapenleveranciers aan Chili gerekend moet worden.

Het rapport is overigens een aanrader voor iedereen die de link tussen ontwikkeling en wapenhandel belangrijk vindt.

Uit: 't Kan Anders, november 2004

andere besprekingen
Passie voor Vrede (5/9/9)
Walgelijk (over oorlogscultuur) (28/3/9)
Botsen tegen een muur (8/3/9)
een klein meisje verweert zich (31/1/9)
Leve de derde generatie (22/12/8)
Onmetelijke rijkdom (17/11/8)
Dood op bestelling (17/10/8)
De beschavingsoorlog (29/9/8) '
Niet iedereen kan stenen gooien (23/9/8)
Europese namen voor de wereld (19/9/8)
Fred Spijkers: eenling in gevecht met de staat (12/9/8)
Toon gerelateerde artikelen

Eerder geplaatst Volkskrantblog 23 oktober 2008

Wapenhandel = machtspolitiek; ook voor Nederland geldt dit steeds meer

Nederlandse wapenhandel jaagt in twee regio’s de spanningen op: in het Midden-Oosten en in Zuid-Amerika. Begin jaren negentig was er veel aandacht voor het zogenaamde cascadingeffect bij wapenverkopen. Het lijkt inmiddels op de koop toegenomen te worden dat wapens van hand tot hand gaan en als ongecontroleerde voetzoekers de spanningen in de wereld vergroten.


A Royal Netherlands Air Force F-16 Fighting Falcon aircraft receives fuel from a KC-135R Stratotanker during a mission over Afghanistan, May 28, 2008. The KC-135R is assigned to the 22nd Expeditionary Air Refueling Squadron, 376th Air Expeditionary Wing, deployed from Fairchild Air Force Base, Wash. U.S. Air Force photo by Master Sgt. Andy Dunaway

Ecuador

Chili verkoopt zestien jachtvliegtuigen aan het door de linkse Correa geregeerde Ecuador. Het gaat om opgelapte Mirages 50M, de zogenaamde Panters.1 De reden dat Chili van zijn Panters af moet is dat het in Nederland F-16’s kocht.
De Nederlandse bommenwerpers drongen de Mirages bij wijze van spreken uit de Chileense luchtmacht naar Ecuador. Dit is waarschijnlijk een ongewenst bijeffect van de levering aan Santiago.
De Mirage is een Frans product. Dat komt goed uit, want voor een levering van een Amerikaanse bommenwerper had Washington een stokje gestoken. Tussen beide landen Ecuador en de VS botert het allerminst.

In dit verband is het vooral het in november 2009 aflopende huurcontract voor de luchtmachtbasis in Manta opvallend. De Amerikanen mogen blijven, zo stelde de Ecuadoraanse president - met een bijtend gevoel voor humor tijdens zijn verkiezingscampagne - als Ecuador een luchtmachtbasis in Miami mag bouwen.

De Congressional Research Service noemt de politieke gang van zaken in Ecuador zorgwekkend. Dat heeft te maken met: - de relaties met Colombia (waar de regering Obama de VS een steviger militaire positie wil geven en daarmee bijna heel Zuid-Amerika tegen zich in het harnas jagen),
- de oorlog tegen de drugs. Ecuador grenst aan Colombia en is doorvoerhaven voor cocaïne en wil binnenlandse cocaverbouw niet aanpakken.
- dat Ecuador geen vrijhandelsakkoord met de VS wil tekenen.
- en ook het al genoemde aflopen van de overeenkomst over de luchtmachtbasis in Manta.

Jordanië

Nog meer Nederlandse F-16’s kregen onlangs een nieuwe bestemming. Eind juli vlogen zes F-16’s uit Leeuwarden naar een luchtmachtbasis bij Amman. Jordanië kocht de in Nederland overbodig geworden F-16’s in 2007. Daarnaast kocht het vliegtuigen van hetzelfde type in België.2 De leveringen moeten gezien worden in het kader van de Amerikaanse Midden-Oosten politiek, waarbij Jordanië een steeds belangrijker bondgenoot wordt. De dip van 1990/91 – toen Amman neutraal bleef tijdens de eerste Golfoorlog – is allang vergeten. In 2008 krijgt Jordanië 257 miljoen euro aan economische steun en 212 miljoen euro aan militaire hulp3, op een Defensiebegroting van bijna 1,4 miljard een aanzienlijk bedrag.
De Belgische en Nederlandse F-16’s zullen gemoderniseerd worden. Mogelijk zelfs met de nieuwste versie van de zogenaamde AMRAAM raket van wapengigant Raytheon. Ook daar zal een bijdrage voor gegeven worden in het kader van het Foreign Military Financing (FMF) programma, zo verwacht Mustafa Alani, een onderzoeker van het Gulf Research Center.4 Jordanië wordt zo langzamerhand uitzonderlijk zwaar bewapend, voor een klein en niet zo rijk land.

Brazilië

Daar waar bommenwerpers worden aangeschaft worden de oude vaak verkocht. Brazilië heeft in 2008 elf in Jordanië overbodig geworden NF-5's op gekocht. In 2011 worden ze opgeknapt door Embraer (IDR feb 2011, p. 26) Verwacht werd dat ook het roerige Kenia naar verwachting de overige in Jordanië overbodig geworden NF-5 Freedom Fighters overneemt.

Wat niet mag

De Nederlandse Defensiebegroting wordt flink gespekt met de verkoop van tweedehands wapens. De overheid is zelfs Nederlands grootste wapenexporteur. Die overheid zal niet bereid zijn deze financiële meevallers op te geven. Niet door constructieve dialoog, ludieke acties of petities. Een heel enkele keer gaat een levering op grond van de gedragscode wapenuitvoer niet door. Doorgaans wordt er gebruik van gemaakt dat die codes voor meerdere uitleg vatbaar zijn en een levering altijd kan doorgaan. Wapens leveren mag. Om dit nog gemakkelijker te maken is de overheid bij tweedehands leveringen zelfs haar eigen controleur. De oppositie tegen wapenhandel kiest voor het informeren en overleg. Nodig is echter het organiseren van politieke druk en confrontatie. Want wat mag is niet altijd goed.

Martin Broek

Noten:
1) Bij het oplappen werd gebruik gemaakt van kennis en technologie van Israel Aerospace Industries (IAI). Zie: Ecuador buys ex-Chilean Air Force Mirages, Jane’s Defence Weekly 5 augustus 2009, p. 8.
2) Op dit moment onderhandeld het over nog eens negen Belgische F-16’s. Zie: Jordan seeks to acquire US AMRAAM package, Jane’s Defence Weekly 12 augustus 2009, p. 16.
3) Idem.
4) Idem. AMRAAM staat voor Advanced Medium Range Air-to-Air. Het FMF is een verkapte subsidie stroom aan de Amerikaanse wapenindustrie die de landen die FMF ontvangen wapens levert. Jordanië komt al na Israël en Egypte als belangrijkste ontvanger.

Update 9 februari 2011.