Bezuinigen op Defensie

De bezuinigingen op Defensie zijn bij deze verkiezingen bijzonder goed te vergelijken. Partijen die hun programma door het CPB hebben laten narekenen worden op grond van een aantal varianten beoordeeld. Uitgangspunt bij die beoordeling is het soort leger dat zij wensen en de kosten die daaraan verbonden zijn. Die kunnen hoger of lager uitvallen dan de huidige uitgaven; met andere woorden besparingen of extra uitgaven worden hiermee duidelijk.

Er zijn structurele en incidentele bezuinigingen. Het wegdoen van een wapensysteem bespaard wel, maar als het personeel en de organisatie blijft dan levert dit structureel niets op. Geen JSF is een incidentele besparing, behalve als je stelt dat het aantal gevechtsvliegtuigen structureel kleiner moet worden. Het schrappen van krijgsmachtonderdelen en de daarbij behorende infrastructuur levert wel structurele bezuinigingen op. Die blijven ook in latere jaren bestaan. Het levert duidelijkheid op en de mogelijkheid beleid te maken. De incidentele bezuinigingen heb ik in dit overzicht niet meegenomen, die zijn vaak op ad hoc basis zonder fundering door partijen genoemd als extra wens.

De incidentele besparingen zijn als volgt:
- PVV, GroenLinks en PvdA besparen allen incidenteel 0,5 miljard euro door de aanschaf van de JSF uit te stellen. Het is uitstel en geen wijziging van de organisatie, waardoor de besparing neit structureel is.
- GroenLinks bespaart bovendien 0,3 miljard door de kaasschaaf over divers materieel heen te halen.

Wat mij betreft is in dit overzicht het opmerkelijkst dat Defensie in de de hoek lijkt te zitten waar de klappen vallen. Kijken of dit in het nieuwe Regeeerakkoord ook te zien zal zijn.


* Partij voor de Dieren cijfer uit verkiezingsprogramma, geen CPB doorrekening.

Bronnen:
- BIJLAGEN BIJ Keuzes in Kaart 2011-2015, Centraal Planbureau & Planbureau voor de Leefomgeving
- 20. Internationale veiligheid Rapport brede heroverwegingen, Inspectie der Rijksfinanciën Bureau

Volkskkrantblog 8 juni 2010

North Korea; Another Country

Tussen Noord- en Zuid-Korea ligt het meest wezenloze gebied ter wereld; de zogenaamde gedemilitariseerde zone (DMZ). Het omringende gebied ademt aan alle kanten oorlog. Militaire versterkingen, tankwallen en -greppels, anti-tank-paaltjes, kazernes, een rivier tussen hekwerk en aan beide zijden soldaten op gehoorsafstand. De komende oorlog ligt vast in het landschap.

Aan de ene kant van de grens ligt een van de rijkste landen ter wereld aan de andere kant een land dat het hoofd niet boven water kan houden. De energievoorziening functioneert niet meer, de voedselvoorziening gebrekkig (in de jaren 1995-2002 kwamen tussen de 300.000 en 3.500.000 inwoners om van de honger). Nog niet zo lang geleden - in de jaren tachtig – exporteerde Noord-Korea graan. Nu leidt 21% van de kinderen aan ondergewicht (in 1998 op het hoogtepunt van de hongersnood was dit nog 61%). Nu wordt er geen graan meer geëxporteerd en is rakettechnologie het belangrijkste exportproduct. Het boek Noord-Korea, een ander land, staat vol met dergelijke gegevens op tal van terreinen, economisch, sociaal, maar ook ideologisch. Het is geschreven door Bruce Cumings, een van de meest gerenommeerde deskundigen op het gebied van Zuid-Korea. Het boek is een antwoord op de ondeskundige en gekleurde berichtgeving rond Noord-Korea en zijn politieke leiding.

Het boek gaat uitgebreid in op de geschiedenis van het land en de omzwervingen van de voormalige 'Grote Leider' Kim Il Sung. Opgejaagd door de Japanse kolonisator, uitgesloten als vluchteling in Mansjoerije, bespot en bedreigd door Russische en Chinese kameraden en tenslotte geconfronteerd met een regering van collaborateurs met de Japanners in het Zuiden, geholpen door de Verenigde Staten die het Noorden een aantal malen hebben bedreigd met kernaanvallen, en met napalm dood en verderf hebben gezaaid. Het meest waanzinnige plan – in december 1950 - was om de grens tussen Noord-Korea en Mansjoerije onbegaanbaar te maken door hem te bombarderen met tussen de 30 en 50 kernwapens. Tevens moest als onderdeel van dit plan een gordel met radioactief kobalt aangelegd worden over de gehele breedte van het schiereiland. Het waren de plannen van generaal MacArthur, bevelhebber van het Amerikaanse leger ter plekke. Het nucleaire wapen is nooit ingezet, maar Cumings beschrijft een groot aantal pleidooien om dit wel te doen, door belangrijke militairen en politici. Zo was Congreslid Gore, de vader van Al Gore (presidentskandidaat bij de laatste verkiezingen) voor het aanleggen van een kobaltgordel om Korea in tweeën te splitsen.

Het Noordkoreaanse regime wordt vanuit die geschiedenis van uitsluiting en militaire belegering verklaard. Dat betekent echter geenszins dat Cumings daarmee de situatie in de garnizoensstaat goedpraat. Sterker nog. Hij laat er geen enkel misverstand over bestaan dat deze niet op zijn steun kan rekenen.

Die geschiedenis rechtvaardigt echter niet de agressieve bemoeienis met het regime in Pyong Yang door de Verenigde Staten, aldus Cumings. Hij beschrijft de geschiedenis van nucleaire wapens in Noord- en Zuid-Korea uitgebreid. De nucleaire crises van 1993 en 2002/03 komen beide gedetailleerd aan de orde. Cumings tast net als vele anderen in het duister of er al dan niet een Noord-Koreaanse atoombom bestaat. Dat is echter niet verwonderlijk: in 2002 beweerde de deskundige in het Pentagon op dit gebied, dat Noord-Korea de mogelijkheid heeft een atoombom te kunnen maken, terwijl in het persbericht van het Pentagon over deze bijeenkomst wordt gemeld dat Noord-Korea over nucleaire wapens beschikt.1 Drie dagen later beweert ook Donald Rumsfeld dat Noord-Korea over twee atoombommen beschikt. De Pentagon deskundige op het gebied wordt overruled en fout geciteerd als het nodig is, zo blijkt. Bovendien is het waarheidsgehalte van de claims van Pyong Yang niet erg hoog. Wat er werkelijk aan de hand is wordt dan wel heel moeilijk te achterhalen.

Cumings wijt de Noordkoreaanse pogingen om een kernwapen te bemachtigen aan de constante druk waar het land onder staat, de militaire zwakte, en de politieke onwil bij de huidige Amerikaanse administratie om de problemen op te lossen. Voor een oplossing ligt er volgens Cumings een plan klaar. Het plan dat de regering Clinton na schade en schande volgde om de rakettencrisis (1998) op te lossen. Erken Noord-Korea als staat, leg vast dat de Verenigde Staten Noord-Korea niet aan zal vallen met nucleaire wapens en compenseer ze in de vorm van hulp en investeringen. Je krijgt immers niets voor niets. Overigens denkt Cumings dat een dergelijke oplossing onder de Bush regering niet mogelijk is.

Het belangwekkende van het boek is echter dat Cumings niet uitsluitend kijkt naar het Noordkoreaanse regime, maar naar de veiligheidssituatie in de regio en die tussen Noord en Zuid-Korea/VS in het bijzonder. Bovendien komt de relatie met China aan de orde. Voor Peking is Noord-Korea een buffer tussen de 37.000 VS troepen in Zuid-Korea en de eigen grens. Opmerkelijk is de conclusie dat het voor Noord-Korea van belang is dat die Amerikaanse troepen er blijven, omdat het anders een prooi voor Seoel wordt. De beschrijving van het machtspolitieke krachtenspel wordt afgewisseld met die van de menselijke verhoudingen. In mijn oren klinken nog de woorden van leden van Women Making Peace in Zuid-Korea tijdens een bezoek aan dat land. Zij stelden: "We moeten de Noord-Koreanen zien als Koreanen, de dialoog aangaan en geen Ossie-Wessie situatie in Korea krijgen." Eind 2002 laten de Zuid-Koreanen tijdens de verkiezingen zien dat de meerderheid kiest voor deze zonnige benadering. Dit boek levert een bijdrage aan meer begrip voor en kennis over een land en zijn mensen in de as-van-het-kwaad. Het boek is dan ook uitdrukkelijk geschreven voor hen die meer willen leren over de eeuwige vijand van de Verenigde Staten.

Misschien dat het een bijdrage levert aan het voorkomen van documentaires van journalisten die uitsluitend een gemakzuchtig wrang en exotisch beeld laten zien. Het boek is vooral gericht op een Amerikaans publiek die de Amerikaanse bemoeienis met Korea vergeten lijkt te zijn, maar ook menigeen in Nederland zal vergeten zijn dat er Nederlandse soldaten actief waren in Korea. Europa ontbreekt in het boek, zowel in heden als verleden, terwijl de Europese Unie een actieve Noord-Korea politiek heeft die zich richt op dialoog en investeringen en de Amerikaanse confrontatiepolitiek afwijst.

(voorjaar 2004)

Noot: Deskundige tijdens DoD News Briefing 13/09/02; Persbericht VS-krijgsmacht 13/09/02 en Rumsfeld tijdens DoD Newsbriefing 16/09/02.


North Korea; Another Country
Bruce Cumings
The New Press : New York/London
2004
ISBN 1-56584-873-X (hc.)
pp. 241

andere boekbesprekingen

wikileaks: Zwembaden vol informatie

De afgelopen maanden viste ik krenten uit de pap. Niet uit een bord vol, maar uit een 25 meter bad. Veel meer dan een duikbril en een zwembroek gebruikte ik niet. Er zijn wel bootjes op de markt waarmee je door de pap kan varen en die de krenten van grotere afstand zien en in hun netten kunnen vangen. Ze kunnen zelfs de krenten van rozijnen onderscheiden. Zo’n bootje had ik niet. Ik kwam er te laat achter dat je dat nodig hebt.

Ik had met andere woorden geen data mining programma om door de 77.000 pagina’s met Afghanistan verslagen te gaan die de klokkenluiders site wikileaks deze zomer publiceerde. Ik deed het met een gewoon zoekprogramma, omdat ik dacht dat ik daarmee alles wel zou kunnen vinden. Hoe langer ik bezig was hoe meer ik in begon te zien dat het zoeken in een berg documenten een vak is, met zowel inhoudelijke als technische vaardigheden.

Wil je bijvoorbeeld alles over Nederlandse troepen weten of alles over de door Nederlanders ‘gecontroleerde’ provincie Uruzgan? Deze vraag bepaalt een groot deel van de trefwoorden die je gebruikt. FB Anaconda ligt wel in Uruzgan, maar werd niet zoals FB Poentjak of FP Volendam door Nederlanders gebruikt. Maar FB Poentjak – wat overigens het Indonesiche woord voor pas is en refereert naar Pas Poentjak op Java waar hevig is gevochten tussen de Nederlandse kolonialen en de Republiek - wordt elders weer FOB Poentjak genoemd. Zoeken op alleen Poentjak ligt dan voor de hand, maar bij Anaconda ga je dan de mist in, omdat in Oost-Afghanistan troepen onder die naam vochten.

Het is een vak wat je al doende leert. Call signs van vliegtuigen en helikopters kom je tijdens het zoeken bij toeval tegen. De RAMIT-63 is een Nederlandse F-16 die 500 of 1000 ponds bommen af kan gooien, rammuh, lachuh. Voor de Apaches zijn ook call signs die beginnen weer met STAB, ook al zo grappig. Dit soort details maakt het zoeken makkelijker. Ook de taal moet je een beetje leren; IVO staat bijvoorbeeld In de Nabijheid Van (In the Vicinity Of).

Achteraf gaf iemand me een onderzoekje naar programma’s die voor digitaal data analyse en extractie van gegevens op de markt zijn. Dat lijkt te laat, maar er ligt nu al weer een 50 meter bad te wachten met documenten over Irak die ik graag met betere techniek te lijf wil gaan. Nu heb ik alleen bij een luchtige zoektocht een document met NLD gevonden. Het betreft het onschadelijk maken van een mijn langs een weg door de EOD.

Niet alleen wikileaks publiceert grote hoeveelheden informatie. Het komt steeds vaker voor dat duizenden pagina’s met informatie over voordien vertrouwelijke onderwerpen naar buiten komen. Er zijn sites met de stukken die in door een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB) zijn verkregen, zowel in Nederland als bijvoorbeeld door defensie instellingen in de VS. Journalisten worden soms door voorlichters verzopen in de informatie.

Mijn indruk is dat veel van die zwembaden vol digitale informatie rimpelloos blijven liggen of alleen oppervlakkig worden doorzocht. Slimme technologie zou kunnen helpen er meer uit te halen zonder dat je een zwembroek aan hoeft te trekken. Lezen zal soms niet eens nodig zijn, nadenken en technologische ontwikkelingen bijhouden wel.

Volkskrantblog 5 november 2010

Voltreffer

Waarmee bereiken we meer om de wapenproductie onder controle te krijgen: met acties tegen en lobby naar banken of met lobby voor betere regelgeving door overheden?

Het was een vraag die een Spaanse logé stelde tijdens het avondeten bij ons thuis. Mij leek dat betere wet- en regelgeving door de overheid te verkiezen is boven afspraken met het bankwezen. Dat sluit echter niet uit dat acties tegen banken dat doel dichterbij kan brengen. Bovendien hebben banken zich gewoon verantwoord te gedragen. Wat vindt u?

Wat me tijdens het gesprek hierover opviel is dat de acties tegen bewapening zich steeds meer gaan richten op een klein deel van de wapens. Na de landmijnen kwamen de clusterwapens. Je kan voor nieuwe successen ook nog denken aan wapens met verarmd uranium (DU), verblindende wapens en zelfs een beetje aan handvuurwapens. Maar waarom niet gewoon een bom, een straaljager, een pantservoertuig, een marineschip of onderdelen voor wapens of een heel scala aan wapens in een klap onderhanden nemen? Het gaat uiteindelijk toch niet om wapens, maar om solidariteit en menswaardigheid waar die acties zich op richten.

Een granaat uit een pantserhouwitser op je qala is niet prettig. Ook niet als hij gewoon conventioneel is en geen DU bevat. De getroffene kan een voltreffer in alle gevallen niet navertellen. Kunnen we weer wat breder gaan kijken?

Dit korte bericht is geschreven voor 't Kan Anders

Exportbevordering ruim geformuleerd

Het is en blijft een bijzondere constructie dat op het ministerie van Economische Zaken zowel de taken wapenexportcontrole als wapenexportbevordering zijn ondergebracht. Je kan beweren dat het een het ander niet uitsluit. Je kan immers gewenste wapendeals bevorderen en ongewenste stoppen. Maar dat is erg theoretisch en alleen goed mogelijk als er scheidslijn in zwart/wit zou zijn. Het gaat altijd om grijstinten.

En het gaat altijd om belangen. Aan de ene kant de softe politieke overwegingen, zoals ontwikkeling, vrede en mensenrechten en aan de andere kant Staats- en bedrijfsbelangen van economische, militaire, buitenlandspolitieke en bondgenootschappelijke aard. Het ligt voor de hand dat de Staats- en bedrijfsbelangen de doorslag zullen geven. Zeker als het gaat om grote bedragen.

Bij de exportbevorderaars lees ik het volgende: “Het Commissariaat Militaire Productie ondersteunt Nederlandse ondernemingen bij hun exportactiviteiten in het geval van inkomende (buitenlandse) missies alsmede via uitgaande (Nederlandse) overheidsdelegaties, onder meer bij internationale defensievakbeurzen. Een aantal van deze beurzen worden jaarlijks tevens in samenwerking met Defensie en de NL Economische Voorlichtingsdienst (EVD) Internationaal ter plaatse ondersteund.” Binnenkort gaan ze naar Euronaval in Parijs. Lekker zo’n reisje van 25 tot 29 oktober naar de lichtstad.

Kijken wie er na Indonesië en Marokko het volgende land wordt dat grote Nederlandse voor honderden miljoenen euro’s oorlogsschepen gaat kopen, terwijl het zijn middelen beter anders kan besteden.

Die andere ambtenaren, die van exportcontrole, moeten dan o.a. beoordelen of de levering voldoet aan het ontwikkelingscriterium voor wapenexporten: de levering moet passen binnen de sociaal-economische situatie in het ontvangende land; en de verhouding tussen aankoop en veiligheidssituatie en -behoefte moet beoordeeld worden (criterium acht van het wapenexportbeleid). Inderdaad lekker ruim geformuleerd. De slag lijkt ook daarom al op voorhand verloren voor de controleurs. Voor hen is een reisje Brussel al heel wat.

Dit korte bericht is geschreven voor 't Kan Anders

Martelen en leveren

Vandaag publiceerde de Campagne tegen Wapenhandel haar jaarrapport over de Nederlandse wapenhandel. Die handel blijft maar groeien. Het is nu al meer dan 1,4 miljard euro.

Opvallend is dat voor het eerst ook het wapenexportbeleid in het rapport wordt besproken. In eerdere versies ging het vooral over de wapentransacties en werd het beleid alleen in bepaalde gevallen bij leveringen genoemd. Ook in dit rapport wordt die ad hoc benadering bij de bespreking van leveranties naar Jordanië weer gebruikt:

“Op wel erg botte wijze verklaart Den Haag dat het een [mensenrechten] los staat van het ander [een wapenleverantie]: “hierbij dient altijd een direct verband te bestaan tussen de te leveren goederen en de mensenrechtensituatie in het desbetreffende land.” Oftewel: wapens leveren aan een dictatuur die martelt en basale burgerrechten schendt mag zolang die wapens daar maar niet voor gebruikt worden.” (p. 14)

Het is kritiek die ik deel, maar ze is niet beperkt tot Jordanië, maar algemeen. Een dergelijke afweging wordt toegepast bij alle wapenexporten naar landen waar de mensenrechten worden geschonden. Zo staat het immers in de richtlijnen. Het 'erg bot' moet je dan ook niet het ministerie aanwrijven. Dit kan zich beroepen op beleid dat de instemming heeft van de Tweede Kamer. Daar wringt dan ook de schoen. Er is een meerderheid voor dit beleid.

Verder is het weer een helder en goed overzicht, waarmee de Campagne tegen Wapenhandel niet alleen inzicht geeft in de Nederlandse wapenexporten, maar ook duidelijk maakt waarom ze moet bestaan.

Rapport
Persbericht

In Spits met reacties.

Damen probeerde oorlogsschepen te verkopen aan Rusland

(see below for links to cables on this deal)

"Als Frankrijk niet verkoopt doen de Spanjaarden of de Nederlanders het." (In any case, concluded Miraillet, if France did not make the sale, the Netherlands and Spain would likely sell similar technology.) Die stelling is te lezen in een door wiki vrijgegeven telex.Het betreft de levering van een helikopter vliegdekschip aan Rusland.

Ik schreef er al een tweetal blogs over.
- Damen in Rusland 29-12-2009
- Damen heeft verloren en de Balten zijn boos 12-02-2010

Het is bijna vanzelfsprekend dat overheden een dergelijk argument gebruiken. Nederland had open en duidelijk bekend moeten maken dat Damen geen toestemming voor levering zou krijgen. Het spanningsgebieden criterium in de wapenexportregelgeving biedt daarvoor voldoende basis. Dan had Frankrijk dit argument niet kunnen gebruiken. Dat moet een volgende keer beter kunnen.

Op wilileaks cablegate vond ik hierover:

¶12. (S/NF) Audibert [Director for Strategic Affairs, Security and Disarmament, Ministry of Foreign and European Affairs (France)], noting he was raising his "if-raised" point, brought up the issue of France's potential sale of a helicopter carrier Mistral-class ship to Russia. He asserted that the French had merely agreed to negotiate with Russia on the potential sale, but then argued that sale would be only for the ship without armament systems. Audibert also said that while France understood U.S. concerns over the potential for Russia to use the ship for projection of power, it was important to note that any decision on the issue would, in the end, be political in nature. Miraillet stated that this sale would be a gesture of good will to Russia as France assessed the Russian Navy was in dire condition. In any case, concluded Miraillet, if France did not make the sale, the Netherlands and Spain would likely sell similar technology.

¶13. (S/NF) On Mistral, USD(P) observed the optics and policy behind the sale were perplexing as it would "fly in the face" of President Sarkozy's personal engagement on resolving the Georgia crisis in 2008. She asserted that this sale would send a confusing political signal to Russia as well as to other Europeans. U/S Burns concurred with USD(P), noting the sale would feed Georgia's fears and could lead to an arms race, increasing the chance of miscalculation by one or both sides. USD(P) concluded that while we understood that France wanted to actively engage Russia, the U.S. would prefer that France find a different confidence-building measure than a Mistral sale.


----------------


Er is nog een serie telexen over de levering van de Mistral:


Er is er nog een waarin Nederland wordt genoemd. Nl. in een wat slordige weergave van de woorden van de Georgische minister van Buitenlandse Zaken Vashadze: http://213.251.145.96/cable/2009/11/09TBILISI2025.html


RUSSIA'S ANTICIPATED TRANSFER OF IGLA-S (SA-24)
10 h ago / leaked 2010-12-08 21:09 · 2009-02-14 16:04:00 from Secretary of State · #09STATE14070 · SECRET//NOFORN RR ·

FRENCH MISTRAL SALE TO RUSSIA RAISED AT NATO
Tuesday / leaked 2010-12-06 21:09 · 2010-02-12 10:10:00 from Mission USNATO · #10USNATO67 · CONFIDENTIAL PP ·

U/S TAUSCHER MEETS FM SIKORSKI, MOD KLICH
Tuesday / leaked 2010-12-06 21:09 · 2010-02-10 14:02:00 from Embassy Warsaw · #10WARSAW94 · CONFIDENTIAL OO ·

FRENCH MFA ON RUSSIA, BALKANS, AFGHANISTAN, IRAN,
Tuesday / leaked 2010-12-06 21:09 · 2010-02-22 14:02:00 from Embassy Paris · #10PARIS207 · CONFIDENTIAL//NOFORN PP ·

GEORGIA: MISTRAL SALE COULD DESTABILIZE BLACK SEA
Tuesday / leaked 2010-12-06 21:09 · 2009-11-19 12:12:00 from Embassy Tbilisi · #09TBILISI2025 · CONFIDENTIAL OO ·

READOUT OF JANUARY 20 U.S.-FRANCE STRATEGIC DIALOGUETuesday / leaked 2010-11-29 12:12 · 2010-02-17 03:03:00 from Secretary of State · #10STATE13750 · SECRET//NOFORN PP ·

SECDEF GATES'S MEETING WITH FRENCH MINISTER OF DEFENSE HERVE
Tuesday / leaked 2010-11-28 18:06 · 2010-02-12 13:01:00 from Embassy Paris · #10PARIS170 · SECRET//NOFORN RR ·

Nederland koopt Israelische wapensystemen

Dutch Order HQ Training

Elbit Systems will supply to the Royal Netherlands Army a simulation system designed for training personnel in battalion- and brigadesized headquarters.

The value of the contract for the new system was not disclosed. It will be supplied next year.

The Israeli company said the HQ training system provides users with instructions for a variety of fighting scenarios — both low- and highintensity conflicts — and for nonmilitary settings. The simulation takes place within an operational headquarters and is connected to command, control and communication systems.

Weekblad DefenseNews, 6 december 2010

In 2007 schreef Minister Verhagen aan de Tweede Kamer over het "restrictieve Nederlandse wapenexportbeleid jegens Israël". Het ging destijds om een levering van raketten aan de Israelische strijdkrachten. Op die strenge interpretatie van de wapenexportrichtlijnen valt het een ander af te dingen, maar het klopt dat er slechts sporadisch toestemming wordt gegeven voor directe wapenlevereranties aan Israël.

Het is dan ook bijzonder inconsistent dat er wel gekocht wordt bij een Israelische wapenfrabrikant als Elbit. Het versterkt de Israelische defensie-industrie en ondergraaft daarmee het restrictieve wapenexportbeleid. Immers als Israël zelf zijn wapens kan produceren dan hebben restricties veel minder zin.

Geachte PVV stemmer

Niet alleen in Nederland is de JSF omstreden. In Noorwegen komen via wikileaks steeds meer onverkwikkelijke zaken rond de aanschaf van de F-35 naar buiten. Het parlement werd slecht geïnformeerd en de kosten zijn hoger dan gemeld. Ook in Canada liep het debat over zin en onzin van het aankopen van de straaljagers afgelopen week hoog op. Kosten spelen ook daar een belangrijke rol.

Het Kabinet bezuinigt niet alleen de natuur, cultuur en sociale voorzieningen kapot, maar ook fors op de krijgsmacht. Dat de JSF daar weinig last van lijkt te hebben is leuk voor de piloten. De rest van het Defensiepersoneel ziet steeds meer collega’s en wapensystemen verdwijnen. Het gemor in het leger zal met iedere prijsstijging van de F-35 toenemen.

Dat gemor zal dan zeker komen, want grote projecten gaan nu eenmaal gepaard met grote tegenvallers, dat is:
a) onvermijdelijk,
b) een gebrek aan inzicht,
c) opzet om de ware kosten te verhullen of
d) alle drie de factoren spelen een rol
Van de vier opties lijkt mij de vierde (d) het juiste antwoord.

Ook de F-35 gaat steeds meer kosten. 1,4 Miljard euro erbij meldde Defensie minister Hans Hillen net voor Sinterklaas aan de Tweede Kamer. Voor de lezer van de Nederlandse en Amerikaanse rekenkamer rapporten kon dit geen verrassing zijn. Toch waren Kamerleden boos over de gebrekkige informatievoorziening. Een woordvoerder van Defensie zei in reactie hierop: JSF, beste toestel voor de beste prijs. Het ding komt er. Ook dat is geen verrassing. Arrogant is het, een dwangneurose lijkt het.

In Nederland was vorig jaar een meerderheid van het Parlement voor uitstel van de aanschaf. Niet alleen de linkse en progressieve partijen. Het vliegtuig past ook niet binnen de visie van de PVV. De partij wil vooral binnenlandse repressie versterken en kan zo’n straaljager daar moeilijk bij gebruiken. Bovendien staat de F-35 voor achterkamertjes politiek, gevestigde belangen en geldverkwisting. Voor het PVV-imago is het goed om daar afstand van te nemen. Dat deed PVV-leider Wilders dan ook al snel en met verve:

“Natuurlijk moeten we ‘nee’ zeggen tegen het speeltje van de supersonische staatssecretaris [Jack de Vries, MB], de staatssecretaris die nu zelf dreigt neer te storten. Geen testtoestellen dus. In deze tijden van economische crisis is het ongepast om te praten over de aanschaf van peperdure vliegtuigen. Geen nieuwe voordat de oude op zijn. De F16 gaat zeker nog 15 jaar mee. Dus laten we de beslissing nemen in 2019. Laten we er dan over praten. Ik heb nog wel een gaatje vrij in mijn agenda.” (Spoeddebat 23 april 2009)

Toch lopen ook de PVV-hazen inmiddels Haagse paden. De ‘partij’ gaat akkoord met een testvliegtuig. Woordvoerder Hernandez in december 2010: “Het is dankzij de PVV dat de aankoop van de JSF wordt uitgesteld en dat het bij een tweede testtoestel blijft [geloof je het zelf?, MB]. Ja Voorzitter, wij hebben inderdaad onze handtekening gezet voor dat tweede testtoestel. Maar dat compromis, dat tweede testtoestel, is nog altijd beter dan de PvdA in de regering.” De PVV voegt zich opportunistisch naar de macht: ze draait, ze bedondert de boel en hobbelt achter de VS aan. Je bij daarbij opzichtig verschuilen achter de PvdA maakt het helemaal knap waardeloos.

Op een moment als dit zou ik liever op een site schrijven die dicht tegen de PVV aanzit dan hier bij Konfrontatie. Dit schijf ik met enige schroom en met een ongemakkelijk gevoel. Maar een kort briefje, geheel in stijl, met een beetje volksmennerij in hoop op ..., dat moet toch kunnen:

Geachte PVV stemmer,

Laat Geert niet naaien. Hij dreigt een tweede JSF-testvliegtuig te gaan kopen. Dat gaat onder het mom van Haags wisselgeld: een compromis. Je zwemt daarmee wel een fuik in. Het zal immers niet bij twee JSF’s blijven. Als je steeds meer geld stopt in de straaljager en hem bovendien gaat testen dan ga je ze allemaal kopen. Dat snapt een kind. Het wordt met iedere stap die je zet duurder en minder makkelijk er mee te stoppen. Laat Geert voet bij stuk houden. Na de verkiezingen geen ander verhaal dan ervoor; dat lijkt teveel op ‘Haagse politiek’.


Geen gerommel. Geen JSF. Ook geen testvliegtuig. Stop nu!

Martin Broek

Grote projecten: politieke redenen voor kostenstijgingen*

Grote projecten vallen vaak duurder uit dan verwacht. Het lijkt erop alsof de ingenieurs en bouwbedrijven niet in staat zijn om een kostenraming te maken. De Stopera in Amsterdam, de Betuwe- en Hoge Snelheidslijn roepen onmiddellijk de associatie met kostenoverschrijdingen op. Als blijkt dat de kosten de pan uitrijzen is het besluit al genomen, de aanbesteding al gedaan, de grond is bouwrijp gemaakt. Het project gaat doorgaans door met al dan niet kleine wijzigingen. Zo zal het ook bij de JSF gaan. Er lijkt sprake van opzet.

Het gaat in dergelijke gevallen niet alleen om technische oorzaken waardoor projecten duurder worden. Het gaat ook om calculerend gedrag van bedrijven, optimisten die de kosten zonder opzet te rooskleurig voorspiegelen, of anderen die dit juist doen om politieke redenen. Dit beweert de Deense hoogleraar Flyvbjerg die uitgebreid onderzoek heeft gedaan naar de oorzaken van kostenoverschrijdingen van grote infrastructuurprojecten.

Hij concludeerde dat de politieke verklaringen de hoofdoorzaak zijn van de kosten overschrijdingen bij infrastructuurprojecten. De politieke methode bestaat volgens Flyvbjerg uit: “doelbewust incorrecte informatie verstrekken om het project erdoor te krijgen of in de gewenste richting bij te sturen. Voorbeelden hiervan zijn het filteren van informatie, bijvoorbeeld door stelselmatig positieve informatie te benadrukken («cooking the books»), het manipuleren van informatie, maar ook domweg liegen.”1

1) Flyvbjerg, B., Bruzelius, N., Rothengatter, W., Megaprojects and risk: An anatomy of ambition, Cambridge, Cambridge University Press, 2003 geciteerd in “Onderzoek naar infrastructuurprojecten”, Tweede Kamer vergaderjaar 2004–2005, 29283, nrs. 5–6.

* Fragment uit ongepubliceerde tekst over de aanschaf van de Joint Strike Fighter, september 2007. Een aanvulling op Ondoorzichtig_spookproject en Geachte PVV-stemmer.